Expert Speak Raisina Debates
Published on May 22, 2024 Updated 0 Hours ago

वाढत्या राजकीय अस्थिरता आणि आर्थिक संकटामुळे गिनी साहेल देशांच्या युतीमध्ये सामील होण्याची दाट शक्यता आहे.

गिनीमध्ये लोकशाही पुनर्स्थापित करणे महत्त्वाचे का आहे?

2021 मध्ये, पश्चिम आफ्रिकेतील गिनी देश जगभरात चर्चेत आला जेव्हा 5 सप्टेंबर रोजी नागरिकांनी दीर्घकाळ हुकूमत करणाऱ्या राष्ट्राध्यक्ष अल्फा कोंडे यांना पदच्युत केले. 2010 पासून सत्तेवर असलेले कोंडे हे एक क्रूर हुकूमशहा होते ज्यांनी देशावर लोखंडी पकड ठेवली होती. कोंडेच्या पतनाने संपूर्ण आफ्रिकेतील लोकांमध्ये आनंदाची लहर पसरली आणि इतर निरंकुश नेत्यांमध्ये भीती निर्माण झाली. या क्रांतिकारी क्षणाचा परिणाम म्हणून, माली, बुर्किना फासो आणि नायजर सारख्या देशांमध्येही लष्करी उठाव झाले आणि हुकूमशाही सरकारांचा पाडाव झाला. हे घटनाक्रम गिनी आणि संपूर्ण आफ्रिकेसाठी एका महत्त्वपूर्ण टर्निंग पॉइंट दर्शवतात. लोकशाही आणि स्वातंत्र्यासाठी लढणाऱ्या लोकांसाठी ते प्रेरणादायी ठरले आणि निरंकुश राजवटींविरोधात लढा देणाऱ्यांना आशा मिळाली. याचा परिणाम माली , बुर्किना फासो आणि नायजरवर लष्करी ताबा मिळाला. ​

माली , बुर्किना फासो आणि नायजर येथील लोकशाही मार्गाने निवडून आलेल्या परंतु लोकप्रिय नसलेल्या नेत्यांची अवघ्या अडीच वर्षात हकालपट्टी करणे आणि लष्करी सरकारांचे आगमन हे या प्रदेशाच्या राजकीय संस्कृती बदलाचा दीर्घकालीन विश्वास अधोरेखित करतो. पश्चिम आफ्रिकेत पूर्वी अनेकवेळा लष्करी बंडखोरी झाली असली तरी हा प्रदेश जवळपास 20 वर्षे शांत राहिला.​​​​​​ तरीही बुर्किना फासो, चाड, माली आणि नायजरसह संपूर्ण खंडातील लष्करी बंडांमध्ये अचानक झालेली वाढ तुलनेने चांगल्या प्रकारे एकत्रित असलेल्या प्रदेशाच्या विखंडनबद्दल चिंता वाढवत आहे. ​​​​​​​​

या क्रांतिकारी क्षणाचा परिणाम म्हणून, माली, बुर्किना फासो आणि नायजर सारख्या देशांमध्येही लष्करी उठाव झाले आणि हुकूमशाही सरकारांचा पाडाव झाला.

सप्टेंबर 2023 मध्ये माली, बुर्किना फासो आणि नायजर यांनी 15 सदस्यीय पश्चिम आफ्रिकेतील आर्थिक संघटना ECOWAS मधून माघार घेण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी अलायन्स देश États du Sahel (AES) नावाची नवीन प्रादेशिक सुरक्षा संघटना स्थापन केली. सदस्य राष्ट्रांवर हल्ला झाल्यास एकमेकांना संरक्षण देण हे त्याचं उद्दिष्ट आहे. सशस्त्र बंडखोरी रोखण्यासाठी तिन्ही देश आपापसात सहकार्य करतील. या परस्पर संरक्षण करारामध्ये, साहेल राज्यांच्या युतीने हे मान्य केले की कोणत्याही एका देशावर हल्ला झाल्यास ते एकमेकांचे संरक्षण करतील.​​​​​​​​ कोणतीही सशस्त्र बंडखोरी रोखण्यासाठी तिन्ही देश आपापसात सहकार्य करतील अशीही या करारात अट आहे.

आंतरराष्ट्रीय राजकारणात बरेच धोके आहेत.​ ​ तरीही गिनीमधील सध्याची परिस्थिती पाहता , गिनी आणि एईएस देशांमधील घडामोडींच्या समांतरतेकडे दुर्लक्ष करणे कठीण आहे.​​​​​​​ खरं तर , लष्करी धमक्या आणि निर्बंधांमुळे वेढलेले गिनी संरक्षणासाठी लष्करी युतीकडे वळण्याची चांगली संधी आहे.​​​​​​​​​ शिवाय तीनपैकी एकाही देशाला थेट समुद्रात प्रवेश नसल्यामुळे गिनीची संघटनेतील स्वीकृती आणखी मजबूत होते.

Image: Alliance of Sahel States and Guinea

गिनी मधील घडामोडी

पश्चिम आफ्रिकेतील गिनी देश नैसर्गिक साधनसंपत्तीने परिपूर्ण आहे. गिनी जगातील एकूण बॉक्साईटच्या 22 टक्क्यांहून अधिक उत्पादन करते ज्यामुळे ते जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे बॉक्साईट उत्पादक बनले आहे.​​​​ गिनी लोखंड, हिरे आणि सोन्याचे उत्पादन देखील करते​ चीनच्या एकूण बॉक्साईट आयातीपैकी 55 टक्के गिनी पुरवठा करते​​ अशा प्रकारे हा चीनचा सर्वात मोठा बॉक्साईट पुरवठादार आहे.​ तरीही अनेक वर्षांच्या अस्थिरतेने गिनीला जगातील सर्वात गरीब देशांपैकी एक बनवलं आहे.​​ 2010 मध्ये कोंडे देशाचा पहिला लोकशाही नेता म्हणून निवडून येण्यापूर्वी गिनीने दोन लष्करी उठाव पाहिले होते.​​​​ 1984 मध्ये लान्साना कॉन्टे आणि 2008 मध्ये मौसा दादाइस कॅमराच्या लष्करी राजवटीत गिनीमध्ये अंमली पदार्थांची तस्करी आणि सरकारी पैशांचा भ्रष्टाचार मोठ्या प्रमाणावर झाला होता.​​

गिनी लोखंड, हिरे आणि सोन्याचे उत्पादन देखील करते​ चीनच्या एकूण बॉक्साईट आयातीपैकी 55 टक्के गिनी पुरवठा करते​​ अशा प्रकारे हा चीनचा सर्वात मोठा बॉक्साईट पुरवठादार आहे.

वस्तुस्थिती अशी आहे की घटनात्मकदृष्ट्या मंजूर केलेल्या अध्यक्षपदाच्या दोन टर्मनंतर अध्यक्ष कोंडे यांच्यावर बरीच टीका झाली होती.​​​​ याचे कारण म्हणजे अंमली पदार्थांची तस्करी आणि सरकारी पैशांचा गैरवापर असे व्यापक आरोप आहेत. असे असतानाही त्यांनी दोन टर्मपेक्षा जास्त राष्ट्रपती राहण्यासाठी संविधान बदलण्यास हिरवा कंदील दिला.​​​​​​​ म्हणून , कर्नल मामादी डुम्बुया यांच्या नेतृत्वाखालील गिनी विशेष सैन्याने कोंडेचे सरकार उलथून टाकले तेव्हा गिनीचे लोक एक मजबूत आणि समृद्ध लोकशाहीच्या ठोस आशेने खूप उत्साहित होते.​​​​​​  

अपेक्षेप्रमाणे सत्तापालटानंतरच्या घोषणेच्या वेळी कर्नल डुम्बौया यांनी खरी देशभक्ती जागृत केली.​ ​ सत्ता हाती घेतल्यानंतर, डौम्बुया यांनी दावा केला की बंडाने गिनी लोकांचं हित राखलं आहे. कोणत्याही किंमतीवर व्यवसाय टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या अध्यक्षाला काढून टाकले आहे. ​ त्यांनी शांततापूर्ण आणि सर्वसमावेशक संक्रमण सुलभ करण्यासाठी राष्ट्रीय स्तरावर सल्लामसलत करण्याचे आश्वासन दिले.​​ याशिवाय , त्यांनी आपल्या लष्करी सरकारला नॅशनल कमिटी ऑफ रॅली अँड डेव्हलपमेंट ( NCRD ) असे नवीन नाव दिले. अशा प्रकारे त्यांनी अफवांना प्रोत्साहन दिले की ते स्वत: ला नागरी उमेदवार म्हणून सादर करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. 

अडीच वर्षांच्या कार्यकाळात डौम्बुयाच्या प्रशासनाने कोणतेही काम केले नाही असा दावा करणे योग्य ठरणार नाही.​​​​​​ कोंडेच्या सरकारच्या काळात झालेल्या आर्थिक गुन्ह्यांच्या सुनावणीसाठी न्यायालयाची स्थापना करण्यात आली​​​. भ्रष्टाचार आणि हेराफेरीचा आरोप असलेल्या कोंडेच्या अनेक साथीदारांना ताब्यात घेण्यात आले होते.​​​​ डौम्बुया प्रशासनाने 28 सप्टेंबर 2009 रोजी कोनाक्री स्टेडियमवर झालेल्या हत्याकांडासाठी जबाबदार असलेल्यांवर खटला चालवण्याची सोय केली होती, ज्याचे संयुक्त राष्ट्रांनी ( UN ) मानवतेविरुद्ध गुन्हा म्हणून वर्णन केले होते.​​​​​ याशिवाय डुम्बौयाने वास्तविक पायाभूत सुविधा प्रकल्पांचे बांधकाम आणि राष्ट्रीय सल्लामसलत सुरू केली.

मात्र अडीच वर्षानंतरही लोकशाहीची आशा निराशेत बदलली.​ ​​​​​ 2022 मध्ये, लष्करी सरकारने सर्व निदर्शनांवर बंदी घातली आणि अनेक विरोधी नेते, नागरी समाजाचे सदस्य आणि पत्रकारांना ताब्यात घेतले. इंटरनेटवर अनेक वेळा निर्बंध लादले गेले​​. फेब्रुवारी 2024 मध्ये, लष्करी सरकारने जुलै 2022 पासून सत्तेत असलेले तात्पुरते प्रशासन विसर्जित केले होते.​​​​​​​​​​ याशिवाय, लष्करी सरकारने सर्व तात्पुरत्या सरकारी सदस्यांची खाती गोठवण्याचे आदेश दिले.​​​​ त्यांची प्रवासाची कागदपत्रे जप्त करण्यात आली आणि त्यांची अधिकृत वाहने, अंगरक्षक आणि सहाय्यकांना स्पष्टीकरण न देता काढून टाकण्यात आले. या पावलावर लोकांची प्रतिक्रिया अद्याप कळलेली नसली तरी लोकशाही निवडणुकांच्या दिशेने हे योग्य पाऊल आहे असे दिसत नाही ज्याची गिनीतील बहुतेक लोकांना अपेक्षा होती. ​​​​​​​​​

गिनीतील घटनांचा व्यापक अर्थ​

तेथील लोकशाही प्रयोग अयशस्वी का झाला आणि कोणत्या प्रकारची देशी आणि विदेशी मदत गिनीला लोकशाहीचे संक्रमण पुन्हा सुरू करण्यास मदत करू शकते हे समजून घेण्यासाठी गिनीमधील परिस्थिती आंतरराष्ट्रीय धोरणकर्त्यांसाठी महत्त्वपूर्ण माहिती प्रदान करते.​​​ गिनीमधील सध्याच्या घडामोडी माली सारख्याच आहेत , जो देश राजकीय अस्थिरतेत गुरफटलेला आहे. लष्करी सरकारला कोणत्याही अडथळ्याविना सत्ता नागरी प्रशासनाकडे सोपवण्यात आलेली जबाबदारी पूर्ण करण्यात अपयशी ठरले आहे. लष्करी सरकारने राष्ट्रपतीपदाची निवडणूक पुढे ढकलण्याचा निर्णय घेतला.

तीन एईएस देशांपेक्षा, गिनी सक्षम हातात असल्याचे दिसते. मात्र हा नवीन विकास अनेकांना पुन्हा विचार करण्यास भाग पाडू शकतो, ज्यामुळे गृहयुद्धाची परिस्थिती उद्भवू शकते.​​​​​ राजकीय सुधारणा आणि लोकशाहीमध्ये अंतिम संक्रमण हे सर्व बंडखोर नेत्यांचे मुख्य उद्दिष्ट मानले जाते, परंतु ऐतिहासिक पुरावे असे दर्शवतात की लोकशाही आणण्याच्या प्रक्रियेत सैन्य हे विश्वसनीय सहयोगी नसते.​​​​​​​​​ दुसरीकडे , लष्करी हस्तक्षेपाचा परिणाम लोकशाहीत होऊ शकतो, ज्यामुळे देशाला पुन्हा हुकूमशाहीकडे नेले जाते. ​​​​​​​

लष्करी सरकारने राष्ट्रपतीपदाची निवडणूक पुढे ढकलण्याचा निर्णय घेतला.

सध्या गिनीला गंभीर आर्थिक संकटाचा सामना करावा लागत आहे. गिनीची जवळपास निम्मी लोकसंख्या अत्यंत गरिबीत जगत आहे​​​​ आर्थिक संकटासह सामाजिक व्यवस्थेचा झपाट्याने होणारा ऱ्हास यामुळे प्रत्यक्षात डुम्बौयाची सत्ता ताब्यात घेण्यास मदत झाली.​​​ नव - वसाहतवादासाठी अनेक तज्ञ आफ्रिकेच्या खराब लोकशाही आणि आर्थिक स्थितीला दोष देतात.​ इराण , चीन आणि रशिया यांसारख्या पाश्चात्य उदयोन्मुख देशांना या कथनाचा नक्कीच फायदा होईल.​​​ या घडामोडींचा सर्वाधिक फायदा रशियाला होणार हे स्पष्ट आहे​​. वॅग्नर ग्रुप, ज्याचे आता आफ्रिका कॉर्प्स असे नामकरण करण्यात आले आहे आणि रशियाने आधीच ओळखलेल्या साहेल स्टेट्सची युती, रशियाला या प्रदेशात आपले वर्चस्व प्रस्थापित करण्यास मदत करू शकते. रशिया आणि गिनी यांच्यातील ऐतिहासिकदृष्ट्या मजबूत संबंध लक्षात घेता, हे गिनीच्या AES मध्ये सामील होण्याच्या निर्णयाला प्रोत्साहन आणि गती देऊ शकते. 

जगातील एकूण पेट्रोलियम साठ्यापैकी 35 टक्क्यांहून अधिक साठा गिनीच्या आखातात आहे.​​​​​ हा परिसर आधीच चाचेगिरीच्या व्यापक कारवायांनी वेढलेला आहे​​​. गिनी AES मध्ये सामील झाल्यामुळे या प्रदेशातील अराजकता आणखी वाढेल​​ सध्याच्या परिस्थितीत , आंतरराष्ट्रीय कलाकारांसाठी फक्त दोनच व्यावहारिक पर्याय उपलब्ध आहेत : नवीन कठोर आर्थिक निर्बंध लादणे किंवा लष्करी कारवाई करणे किंवा दोन्हीचे संयोजन.​​​​​ असे असले तरी , यापैकी कोणतेही उपाय लष्करी सरकारला साहेल राज्यांच्या युतीमध्ये सामील होण्यास प्रवृत्त करू शकतात.​ दुसरा मार्ग असू शकतो, संवाद.​​ लोकशाही सरकारच्या रचनेकडे गिनीचे संक्रमण संवादाद्वारे खऱ्या समावेशकतेला चालना देण्याच्या परिणामकारकता आणि स्थिरतेवर अवलंबून असेल.


​​​​​​समीर भट्टाचार्य हे ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनच्या स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्राममध्ये सहयोगी फेलो आहेत.

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.