Expert Speak Young Voices
Published on Mar 13, 2024 Updated 0 Hours ago

युक्रेन युद्धापासून, रशियाच्या अर्थव्यवस्थेत निर्बंधांविरुद्ध लवचिकता विकसित झाली आहे तसेच काही देशांनी आपले निर्बंध सुद्धा शिथिल केले आहेत. परंतु , वाढता लष्करी खर्च, अल्पकालीन विकासाला चालना देतानाच दीर्घकालीन चिंता निर्माण करतो.

वादळाची सवारीः युक्रेन संघर्षापासून बदललेली रशियाची आर्थिक परिस्थिती

युक्रेनवरील रशियन आक्रमणाच्या सुरुवातीच्या आठवड्यांनंतर, रशिया ही जगातील सर्वाना स्वीकार्य अशी अर्थव्यवस्था बनली. आर्थिक  विकासाचा दर कोसळण्याच्या अपेक्षा असूनही, साथीच्या रोगानंतर अर्थव्यवस्था सुरुवातीला-4.5 टक्क्यांच्या जीडीपी च्या दराने घसरली, 2022 च्या अखेरीस, रशियाने पुन्हा विकास  करण्यास सुरुवात केली, जी साधारण-1.2 टक्के जीडीपी वाढीपर्यंत पोहोचली आणि 2023 मध्ये प्रवेश केला आणि वाढीचा दर, 3.6 टक्क्यांवर पोहोचला. याव्यतिरिक्त, जुलै 2022 च्या तुलनेत रशियातील वास्तविक वेतन 9.4 टक्क्यांनी वाढले. व्यापक पाश्चात्य निर्बंध आणि युक्रेन संघर्षाचा आर्थिक ताण सहन करूनही रशियाने 2023 मध्ये सकारात्मक वाढ कशी राखली? हा महत्वाचा प्रश्न पडतो.

2022 पासून रशियन अर्थव्यवस्थाः युद्ध अर्थव्यवस्था

ऊर्जा, बँकिंग, संरक्षण आणि वाहतूक क्षेत्रातील बहुतांश रशियाची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात केंद्रीकृत आहे. ऊर्जा आणि संरक्षण निर्यातीतून लक्षणीय प्रमाणात महसूल मिळतो. अर्थव्यवस्थेवरील निर्बंधांच्या तात्काळ परिणामामुळे 2022 च्या Q2 मध्ये रशियामध्ये चलनवाढ 17.9 टक्क्यांपर्यंत वाढली. रशियन बँकिंग प्रणालीवरील निर्बंधांमुळे रशियन आयातीवर परिणाम झाला, ज्यात रशियाच्या परकीय चलन साठ्यात असलेल्या 600 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सपैकी 300 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सचा समावेश आहे, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय वित्तीय प्रणालीतील त्यांचा प्रवेश बंद करण्यात आला.

युक्रेनमधील युद्धाने लष्करी-औद्योगिक संकुलाची वाढती मागणी निर्माण केली आहे, लष्करी कारखान्यांमध्ये रोजगार निर्माण केला आहे आणि युक्रेनमधील नव्याने व्यापलेल्या प्रदेशांची पुनर्रचना केली आहे.

देशातील धोरणकर्ते  2014 पासून अर्थव्यवस्थेच्या पुनर्रचनेची तयारी करत आहेत, जिथे ही क्षेत्रे भाडे-निर्मिती(Rental Base) आणि भाडे-आधारित क्षेत्रांमध्ये विभागली गेली होती.ज्यात रशियाची फायदेशीर ऊर्जा, कृषी आणि संरक्षण क्षेत्रांचा समावेश आहे.वाहन, तेल आणि वायू भाग, जहाज बांधणी आणि राज्य क्षेत्रातील कर्मचारी यासारख्या कंत्राटी वर अवलंबून असलेल्या क्षेत्रांमध्ये पुरेसा पैसा गुंतवण्यात आला. या पुनर्रचनेने अर्थव्यवस्थेला चालना दिली आणि  निर्बंध शिथिल होण्यास मदत झाली. युक्रेनमधील युद्धाने लष्करी-औद्योगिक संकुलाची वाढती मागणी निर्माण केली आहे, लष्करी कारखान्यांमध्ये रोजगार निर्माण केला आहे आणि युक्रेनमधील नव्याने समायोजित झालेल्या प्रदेशांची पुनर्रचना केली आहे. निझनी नॉवगोरोड, स्वेर्डलोव्स्क, तुला, समारा आणि नोवोसिबिर्स्क यासारख्या प्रदेशांमध्ये संरक्षण कारखान्यांच्या उद्योगांमुळे कामगारांची मागणी जास्त होती. या कारखान्यांमधील वेतन इतर शहरी कारखान्यांपेक्षा जास्त आहे, ज्यामुळे रशियामध्ये एक असंतुलित अशी कामगार शक्ती तयार होत आहे जी अधिक फायदेशीर संरक्षण उद्योगाकडे वळत आहे. संरक्षण क्षेत्रात अचानक स्थलांतर आणि रशियन देश सोडून जाण्यामुळे नागरी क्षेत्रात लक्षणीय नोकऱ्या ह्या रिक्त आहेत; 2023 मध्ये रशियामध्ये 4.8 दशलक्ष कामगारांची कमतरता होती. हे सर्व लष्करी खर्च किंवा लष्करी केनेसियनवादामुळे चालना मिळालेली आर्थिक वाढ दर्शवते.

आर्थिक सुधारणा

बाह्य निर्बंधामुळे आणि संकटांमध्ये  रूबल(रशियन चालान) स्थिर करण्यात रशियाच्या मध्यवर्ती बँकेची भूमिका महत्त्वपूर्ण राहिली आहे. बँक ऑफ रशियाच्या गव्हर्नर एल्विरा नबुलिना यांना यापूर्वी बाहेरील संकटांविरूद्ध आर्थिक लवचिकता निर्माण करण्यास आणि रशियातील चलनवाढीच्या दरावर नियंत्रण ठेवण्यास आणि बँकिंग क्षेत्रातील सुधारणा हाती घेण्यास सक्षम असल्याबद्दल सेंट्रल बँकर ऑफ द इयर 2015 आणि 2017 चा पुरस्कार देण्यात आला होता. युक्रेन युद्ध सुरू झाल्यानंतर रशियाच्या मध्यवर्ती बँकेने भांडवली नियंत्रण कायदे लागू केले. बँक ऑफ रशियाने व्याजदर 9.5 टक्क्यांवरून 20 टक्क्यांपर्यंत वाढविला, ज्यामुळे भांडवली उड्डाण थांबले आणि रूबल स्थिर होण्यास मदत झाली. पुढे, रशियन कंपन्यांना परदेशात परकीय चलन हस्तांतरित करण्यावर बंदी घालण्यात आली आणि रशियन बँकांकडून काढलेल्या रकमेवर सहा महिन्यांची मर्यादा घालण्यात आली. परदेशी चलनांमध्ये व्यवहार करणाऱ्या  रशियन कंपन्यांना त्या कमाईच्या 80 टक्के (नंतर रद्द) रूबलमध्ये रूपांतरित करावे लागले, म्हणूनच आम्ही असे निरीक्षण केले आहे की आक्रमणाच्या पहिल्या वर्षात रशियन अर्थव्यवस्था बाहेरील संकटांचा सामना करण्यास आणि त्याबाबतीत निर्णय घेण्यास सक्षम होती. तथापि, 2023 च्या मध्यापर्यंत रुबलचे अवमूल्यन होऊ लागले, मुख्यतः वाढत्या आयातीमुळे रशियाचा व्यापार विशेष कमी झाल्यामुळे. अवमूल्यन होत असलेल्या रूबलला रोखण्यासाठी आणि आक्रमकपणे लक्ष्यित चलनवाढीला आळा घालण्यासाठी मध्यवर्ती बँकेने व्याजदर वाढवले. एल्विरा नबुलिना यांनी चिंता व्यक्त केली आहे आणि इशारा दिला आहे की, अर्थव्यवस्था मोडकळीस होण्याचा धोका असल्याने रशियाविरुद्ध निर्बंध आणखी तीव्र होऊ शकतात. पुढे, कायदेशीर किमान वेतन यूएस $212.60 (20,000 रूबल्स) पर्यंत वाढविण्यात आले आणि युक्रेन संघर्षाच्या एक महिन्यापूर्वी निवृत्तीवेतन 10 टक्क्यांनी वाढविण्यात आले होते.

रशियन कंपन्यांना त्या कमाईच्या 80 टक्के (नंतर रद्द) रूबलमध्ये रूपांतरित करावे लागले, म्हणूनच आम्ही असे निरीक्षण केले आहे की आक्रमणाच्या पहिल्या वर्षात रशियन अर्थव्यवस्था बाहेरील संकटांचा सामना करण्यास आणि त्याबाबतीत निर्णय घेण्यास सक्षम होती.

आयात कमी करण्यासाठीच्या केलेल्या उपाययोजना

रशियामध्ये देशांतर्गत उत्पादन वाढवणे हे 2014 पासून राज्यातील धोरणकर्त्यांच्या मनात होते; आयात पर्यायासाठी सरकारी आयोग 2015 मध्ये स्थापन करण्यात आला होता, ज्यात प्रामुख्याने 20 शाखांमध्ये 2,000 प्रकल्प, 1.5 ट्रिलियन रूबल्सचे बजेट आणि 2030 पर्यंत रोडमॅप तयार केला होता. 2014 पासून, फार्मा, आयटी आणि नागरी विमान वाहतूक यासारख्या उद्योगांवर भर देण्यात आला आहे. उदाहरणार्थ, एअरबस आणि बोईंग विमान कंपन्यांनी रशियावर आयात निर्बंध घातल्यामुळे रशियन विमान कंपन्यांनी देशांतर्गत निर्मित एमसी-21 आणि सुखोई सुपरजेट-100 साठी ऑर्डर दिल्या आहेत. मॉस्कोतील नॅशनल रिसर्च युनिव्हर्सिटी ऑफ हायर स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्सच्या मते, रशियाचे उद्योग संकुल सध्या 40 टक्क्यांहून कमी आयातीवर अवलंबून आहे. आयातीवरील अवलंबित्वाचा दर क्षेत्रानुसार बदलतो. यंत्रसामग्री, फार्मास्युटिकल्स, खते, विद्युत यंत्रसामग्री आणि वैद्यकीय उपकरणांसाठी आयातीवर अवलंबून राहणे जास्त आहे; काम सुरू असताना, रशियाला खाणकाम आणि उत्पादन यासारख्या अर्थव्यवस्थेच्या काही क्षेत्रांमध्ये अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.

आयात कमी केलेल्या (प्रतिस्थापन) धोरणामुळे रोजगार निर्माण झाला आहे आणि काही रशियन प्रदेशांमध्ये आर्थिक वाढ दिसून आली आहे.

निर्बंध आणि निर्बंधांच्या उल्लंघनाचा परिणाम

क्रिमियाच्या बेकायदेशीर विलीनीकरणाला प्रतिसाद म्हणून 2014 मध्ये लादलेल्या निर्बंधांप्रमाणे, 2022 मध्ये लादलेले निर्बंध हे इराणवर फक्त कागदावरच  लादलेल्या निर्बंधांप्रमाणेच संपूर्ण निर्बंधांची मोहीम होती. मात्र, वास्तव हे निर्बंधांमागील हेतूच्या पूर्णपणे विरुद्ध आहे. रशियाचे नैसर्गिक वायू आणि तेल युरोपमधील बाजारपेठेशी मोठ्या प्रमाणात जोडलेले आहे. 2015 मध्ये अमेरिकेने रशियन उर्जेवर निर्बंध लादले असले तरी, युरोपियन युनियनने (ई. यू.) रशियाची नैसर्गिक वायू कंपनी गॅझप्रॉम किंवा रोसनेफ्ट (रशियाची सर्वात मोठी तेल कंपनी) वर निर्बंध लादले नाहीत. युरोपियन युनियनने रशियन ऊर्जा खरेदी करणे सुरूच ठेवले कारण अनेक मध्य युरोपियन, बाल्टिक आणि पूर्व युरोपियन राष्ट्रे रशियन उर्जेवरच अवलंबून आहेत तसेच रशियन उर्जा त्यांच्या कामाचा अविभाज्य घटक सुद्धा आहे. उदाहरणार्थ, हंगेरीचा एम. ओ. एल. समूह आणि चेक प्रजासत्ताकातील युनिपेट्रोल या रशियन तेल शुद्धीकरण करणाऱ्या अनेक युरोपियन कंपन्यांपैकी आहेत आणि त्यांना निर्बंधांमधून सूट देण्यात आली आहे. मध्यप्रवाहातील आणि खालच्या प्रवाहातील प्रक्रियांमध्ये सहभागी असलेल्या युरोपभरातील कंपन्यांमध्ये रशियन ऊर्जा  मालकांची हिस्सेदारी आहे. या प्रकारच्या अवलंबित्वामुळे राष्ट्रांना रशियाबरोबरचे ऊर्जा संबंध तोडणे खूप कठीण होते. पुढे, वर्षानुवर्षे रशियन निर्यातीत वाढ झाली आहे; उदाहरणार्थ, 2022 मध्ये, रशियन निर्यात 591 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स होती, जी 2021 च्या तुलनेत 20 टक्के जास्त होती.

युरोपियन युनियनने रशियन ऊर्जा खरेदी करणे सुरूच ठेवले कारण अनेक मध्य युरोपियन, बाल्टिक आणि पूर्व युरोपियन राष्ट्रे रशियन उर्जेवरच अवलंबून आहेत तसेच रशियन उर्जा त्यांच्या रोजच्या कामामध्ये अविभाज्य घटक सुद्धा आहे.

रशियन अर्थव्यवस्था वाढण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे लॉन्ड्रोमॅट देश, जे रशियन तेल खरेदी करतात आणि प्रक्रिया न केलेली किंवा प्रक्रिया केलेली (Refine Oil or unrefined oil) उत्पादने युरोपियन देशांना विकतात ज्यामध्ये भारत, संयुक्त अरब अमिराती (यू. ए. ई.) तुर्की, चीन आणि सिंगापूर या गटाचे नेतृत्व करतात आणि जी-7 ने निर्धारित केलेल्या किंमतीच्या मर्यादेवर तेल खरेदी करत नाहीत. याचा अर्थ रशियावरील पाश्चिमात्य निर्बंधांचा काहीही परिणाम झालेला नाही.

समांतर आयात प्रणाली

उद्योग आणि व्यापार मंत्रालयाने समांतर आयातीसाठी वस्तूंची यादी प्रकाशित केली, ज्यात वाहनांचे सुटे भाग, रेल्वे वाहतुकीसाठी समर्पित सुटे भाग, विमानाचे सुटे भाग, इलेक्ट्रॉनिक्स, सौंदर्यप्रसाधने आणि अगदी विलासी वस्तूंचाही समावेश होता. समांतर आयात म्हणजे उत्पादकाच्या संमतीशिवाय बाजारात आयात केलेल्या वस्तू. कझाकस्तान, आर्मेनिया आणि बेलारूस येथून अनेक अनधिकृत वस्तू रशियात आयात केल्या जातात .मे 2022 ते नोव्हेंबर 2022 पर्यंत, रशियातील समांतर आयात 17 अब्ज अमेरिकी डॉलर्सपर्यंत पोहोचली. 2023 मध्ये, मॉस्कोने 1.7 अब्ज डॉलर्सची प्रगत सेमीकंडक्टर चिप्स आयात केली, जी युक्रेन युद्धात त्यांच्या ड्रोनमध्ये वापरली जात आहेत. अत्यंत नियंत्रित असलेल्या वस्तूंचीही आयात करण्यात आली.

निष्कर्ष

युक्रेनमधील युद्धापासून, रशियन अर्थव्यवस्थेने निर्बंधांविरुद्ध अनुकूल लवचिकता निर्माण केली; आर्थिक तंत्रज्ञांनी रूबलची स्थिरता सुनिश्चित करण्यासाठी चोवीस तास काम केले. 2023 च्या मध्यापासून अवमूल्यन सुरू झाले असले तरी, निर्बंधांपासून काही प्रमाणात लवचिकता निर्माण करण्यासाठी रशियासाठी सामाजिक सुरक्षेचे उपाय समाधानकारक आहेत; नवाल्नीच्या मृत्यूनंतर अमेरिकेचे अध्यक्ष जो बिडेन यांनी लादलेल्या 500 निर्बंधांची अलीकडील यादी देखील रशियन अर्थव्यवस्थेवर अपेक्षित परिणाम करू शकत नाही. हे मापदंड लक्षात घेता, रशियाने वाजवीपणे चांगली कामगिरी केली आहे आणि मार्चमध्ये होणाऱ्या आगामी राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत राष्ट्राध्यक्ष पुतीन यांच्या संभाव्य पाचव्या कार्यकाळासाठी मार्ग मोकळा केला आहे. तथापि, आर्थिक विकासाला चालना देणारा वाढता लष्करी खर्च हा दीर्घकालीन चिंतेचा विषय आहे, कारण युक्रेनमधील युद्ध संपले तरी लष्करी खर्चावर जास्त अवलंबून राहिल्याने आर्थिक स्थैर्य निर्माण होऊ शकते.


राजोली सिद्धार्थ हा ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाऊंडेशनमध्ये स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्राममध्ये इंटर्न आहे.

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.