Author : Ankita Dutta

Published on Jun 07, 2023 Commentaries 0 Hours ago

नॉर्वेने आर्क्टिक कौन्सिलच्या अध्यक्षपदाची सूत्रे हाती घेतल्याने, त्याला त्याचे प्राधान्यक्रम आणि प्रदेशांमधील भू-राजनीती यांच्यात अदृश्य रेषा पार करावी लागेल.

नॉर्वेच्या आर्क्टिक कौन्सिलचे अध्यक्षपद: प्रदेशांमधील भू-राजनीती

मे 2023 मध्ये नॉर्वेने रशियाकडून 2023-2025 साठी आर्क्टिक कौन्सिलचे अध्यक्षपद स्वीकारले. त्याचे अध्यक्षपद अशा वेळी आले आहे जेव्हा युक्रेनमधील संघर्षामुळे आर्क्टिकचे भौगोलिक राजकारण बदलत आहे. आर्क्टिक कौन्सिल हा सुरक्षा-किंवा राजकीय-चालित आंतरशासकीय मंच नसला तरी, रशिया हा आर्क्टिकमधील सर्वात मोठा देश असल्यामुळे या प्रदेशात या संकटाचा परिणाम जाणवला आहे. युक्रेनमधील रशियाच्या कारवाईला प्रतिसाद म्हणून आठ सदस्यांपैकी सात [१] मार्च २०२२ मध्ये आर्क्टिक कौन्सिलच्या कामकाजाला तात्पुरते विराम दिला होता. जून 2022 मध्ये कौन्सिलचे कामकाज आंशिकपणे सुरू करण्यात आले होते, परंतु ते मुख्यत्वे रशियाचा सहभाग नसलेल्या भागांपुरते मर्यादित होते. हा लेख नॉर्वेने परिषदेच्या दोन वर्षांच्या अध्यक्षपदासाठी सादर केलेल्या प्राधान्यक्रमांचे विश्लेषण करतो.

नॉर्वेचे प्राधान्यक्रम

1996 मध्ये स्थापन झालेल्या आर्क्टिक कौन्सिलचे उद्दिष्ट आर्क्टिकच्या शाश्वत विकास आणि पर्यावरण संरक्षणाच्या मुद्द्यांवर आठ परिभ्रमण देशांमधील सहकार्य आणि आंतरशासकीय समन्वयाला चालना देण्याचे आहे. परिषदेचे मुख्य लक्ष राजकारणात कमी असलेल्या क्षेत्रांवर काम करणे आणि वादग्रस्त राजकीय आणि सुरक्षा समस्यांमध्ये अडकणे टाळणे हे आहे. आर्क्टिक कौन्सिलच्या स्ट्रॅटेजिक प्लॅन 2021-2030 मध्ये, कौन्सिलच्या आदेशाची व्याख्या “आर्क्टिकला शांतता, स्थिरता आणि रचनात्मक सहकार्याचा प्रदेश म्हणून राखण्यासाठी, जे सर्वांसाठी एक दोलायमान, समृद्ध, टिकाऊ आणि सुरक्षित घर आहे. स्थानिक लोकांसह रहिवासी आणि जिथे त्यांच्या हक्कांचा आणि कल्याणाचा आदर केला जातो. उच्च राजकारण दूर ठेवण्याच्या कल्पनेनंतर, नॉर्वेजियन सरकारने खालील चार धोरण क्षेत्रांच्या चौकटीत आपले प्राधान्यक्रम परिभाषित केले:

आर्क्टिक कौन्सिल हा सुरक्षा-किंवा राजकीय-चालित आंतरशासकीय मंच नसला तरी, रशिया हा आर्क्टिकमधील सर्वात मोठा देश असल्यामुळे या प्रदेशात या संकटाचा परिणाम जाणवला आहे.

प्रथम, महासागर, जेथे सागरी पर्यावरणावरील दबाव आणि आर्क्टिक महासागराच्या उद्योगात टिकाऊपणाला प्रोत्साहन देण्याची गरज यावर भर दिला जातो. या अंतर्गत, नॉर्वे आर्क्टिक व्यवस्थापनासाठी साधने विकसित करण्यासाठी आणि बर्फावर अवलंबून असलेल्या प्रजाती आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी भागीदारांसोबत काम करेल. शिवाय, आर्क्टिक आपल्या ध्रुवीय बर्फाच्या टोप्या अधिकाधिक गमावत असल्याने, ओस्लोने आर्क्टिकमध्ये आपत्कालीन प्रतिबंध, तयारी आणि प्रतिसाद वाढविण्याची गरज व्यक्त केली. यासाठी ते आर्क्टिक कोस्ट गार्ड फोरमचे सहकार्य मजबूत करेल आणि इतर भागीदारांसोबत वैमानिक आणि सागरी शोध आणि बचाव, तेल-गळतीची तयारी आणि प्रतिसाद आणि समुद्रातील रेडिओलॉजिकल आणि आण्विक प्रदूषण यावर काम करेल.

दुसरे म्हणजे हवामान आणि पर्यावरण – आर्क्टिक अपेक्षेपेक्षा अधिक वेगाने गरम होत असल्याने, नॉर्वेच्या अध्यक्षपदाने मानवी क्रियाकलापांमुळे पर्यावरणीय समस्यांना सामोरे जाण्याच्या दुहेरी आव्हानांना सामोरे जाणे आणि हवामान बदलासाठी व्यवस्थापन प्रणाली अनुकूल करणे याला महत्त्व दिले आहे. आर्क्टिक हवामान आणि पर्यावरणाच्या ज्ञानाचा आधार वाढवून आणि आर्क्टिक डेटामध्ये प्रवेश आणि वापर सुधारून हे संबोधित केले जाईल. ब्लॅक कार्बन आणि मिथेन उत्सर्जन कमी करण्यावरही भर देण्यात आला, ज्यामुळे पर्माफ्रॉस्ट विरघळण्याची गती रोखू शकते.

तिसरा म्हणजे शाश्वत आर्थिक विकास, ज्यामध्ये निळी अर्थव्यवस्था, शाश्वत शिपिंग, हरित संक्रमण आणि आर्क्टिक खाद्य प्रणाली सरकारच्या प्राधान्यक्रमात ठळकपणे मांडल्या गेल्या आहेत. ऑस्लो आर्क्टिक इकॉनॉमिक कौन्सिलसोबत आर्थिक सहकार्य मजबूत करण्यासाठी आणि आर्क्टिक उद्योगांसाठी सर्वोत्तम पद्धती, नवीन तांत्रिक उपाय आणि मानके सामायिक करण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी काम करेल. विशेष म्हणजे नॉर्वे शाश्वत आर्थिक विकासासाठी आणि स्थानिक पातळीवर हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यासाठी स्थानिक लोकांच्या पारंपारिक ज्ञानावरही भर देईल.

आर्क्टिक आपल्या ध्रुवीय बर्फाच्या टोप्या अधिकाधिक गमावत असल्याने, ओस्लोने आर्क्टिकमध्ये आपत्कालीन प्रतिबंध, तयारी आणि प्रतिसाद वाढविण्याची गरज व्यक्त केली.

यानंतर उत्तरेकडील लोकांचे चौथे प्राधान्य आहे. हवामान बदलामुळे आर्क्टिक समुदायांच्या राहणीमानात बदल होत असल्याने आणि त्यांच्या उपजीविकेवर परिणाम होत असल्याने नॉर्वे “लवचिक, वैविध्यपूर्ण आणि सर्वसमावेशक आर्क्टिक समुदाय विकसित करण्याचा प्रयत्न करत आहे जे प्रत्येकासाठी राहण्यासाठी आकर्षक ठिकाणे आहेत.” परिषदेच्या कामकाजात तरुणांचा समावेश करून आणि आर्क्टिक युवा परिषदेअंतर्गत त्यांना व्यासपीठ देऊन अध्यक्षपदाचे लक्ष केंद्रित केले जाईल. आर्क्टिकमधील सार्वजनिक आरोग्यावर हवामान बदलाचा प्रभाव देखील याने सह-संबंधित केला आहे. या घटनेचा अभ्यास आणि तपास करण्यासाठी, नॉर्वेला आर्क्टिक राज्यांच्या सहकार्याने “आर्क्टिक मानवी बायोबँक्सचे नेटवर्क” स्थापित करण्याची आशा आहे.

आर्क्टिकमधील भौगोलिक राजकारणाचे व्यवस्थापन

आर्क्टिक कौन्सिलची सर्वात मोठी उपलब्धी म्हणजे या प्रदेशातील राष्ट्रे, स्थानिक लोक आणि समुदायांसह कायमस्वरूपी सहभागी, प्रमुख भागधारकांना एकाच व्यासपीठावर आणले.  यामुळे त्याची विशिष्ट ओळख निर्माण झाली आहे जिथे आर्क्टिकचे दोन भाग (रशिया आणि पश्चिम) सहकार्य करत नाहीत तर आर्क्टिक समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी स्थानिक दृष्टीकोन देखील समाविष्ट केले आहेत. परिषद, गेल्या अडीच दशकांमध्ये, धोरणाच्या अजेंडांवर हवामान बदलासारख्या गंभीर समस्यांवर प्रकाश टाकण्यासाठी आणि तयार करण्यासाठी जबाबदार आहे. सहकार्याला चालना देण्यासाठी याने विविध कार्यकारी गट, उपक्रम आणि सागरी जैवविविधता निरीक्षण किंवा आर्क्टिक स्थलांतरित पक्षी पुढाकार यांसारखे प्रकल्प सुरू केले आहेत. वर्षानुवर्षे, त्याचा विस्तार नॉन-आर्क्टिक राज्ये आणि गैर-राज्य कलाकारांचा निरीक्षक म्हणून समावेश करण्यात आला आहे आणि प्रक्रियेत, आर्क्टिक मुद्द्यांवर संभाषण आणि सहकार्यासाठी अग्रगण्य मंच म्हणून उदयास आले आहे.

मार्च 2022 मध्ये कौन्सिलचे काम निलंबित केल्यामुळे गैर-सुरक्षा बाबींवर सहकार्याची कल्पना नष्ट झाली आणि भू-राजकीय स्पर्धांना दूर ठेवले.

तथापि, गेल्या काही वर्षांत, रशिया आणि पश्चिमेकडील वाढत्या मतभेदांमुळे आर्क्टिकमध्ये तणाव वाढला आहे. आर्क्टिक समस्यांना उच्च राजकारणाच्या प्रिझमद्वारे पाहण्याची प्रवृत्ती वाढत आहे, ज्यामुळे शाश्वत विकासापेक्षा सुरक्षिततेचा विचार केला जातो. युक्रेनच्या संकटामुळे पश्चिम आणि रशिया यांच्यातील बिघडलेल्या संबंधांमुळे आर्क्टिकच्या सुरक्षिततेवर नूतनीकरण झाले आहे. भू-राजकीय स्पर्धांसाठी आर्क्टिक नवीन नसले तरी, आर्क्टिक परिषद या विचलनांसाठी आणि परिषदेच्या प्रशासन संरचनांना कमजोर करण्यासाठी व्यासपीठ ठरले नाही. मार्च 2022 मध्ये कौन्सिलचे काम निलंबित केल्यामुळे गैर-सुरक्षा बाबींवर सहकार्याची कल्पना नष्ट झाली आणि भू-राजकीय स्पर्धांना दूर ठेवले.

नॉर्वेने आर्क्टिक कौन्सिलचे अध्यक्षपद भूषवल्याने, त्याला त्याचे प्राधान्यक्रम आणि या प्रदेशातील भूराजनीती यांच्यात एक बारीक रेषा तुडवावी लागेल. ओस्लोच्या अध्यक्षपदाच्या चार थीमॅटिक प्राधान्यक्रमांमध्ये आर्क्टिकसाठी दीर्घकालीन नॉर्वेजियन प्राधान्यक्रम प्रतिबिंबित होतात, जे ज्ञान आणि जबाबदार आणि शाश्वत व्यवस्थापनाच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. नॉर्वेसाठी आव्हान हे त्याच्या प्राधान्यांवर लक्ष केंद्रित करणे आणि त्याच्या इतर भागीदारांसोबत काम करणे असेल, जे आर्क्टिकचे सर्वात मोठे राष्ट्र, रशियाच्या सहभागाशिवाय अत्यंत क्लिष्ट होणार आहे. कारण आर्क्टिक कौन्सिलमध्ये सर्वात मोठ्या राष्ट्राच्या सहभागाशिवाय काहीही कार्य करू शकत नाही. आर्क्टिक महासागर किनारपट्टीचा 53 टक्के भाग रशियाचा आहे आणि जगभरातील आर्क्टिकमध्ये राहणारी जवळपास निम्मी लोकसंख्या आहे. या प्रदेशातील लष्करी आणि नागरी उपस्थितीच्या प्रदीर्घ इतिहासामुळे आर्क्टिक हा मॉस्कोच्या राष्ट्रीय प्राधान्यक्रमांचा एक अंगभूत भाग आहे. हे एकमेव आर्क्टिक राष्ट्र आहे जे दैनंदिन आधारावर क्षेत्राच्या विशिष्ट समस्यांचे व्यवस्थापन करण्यात मोठ्या प्रमाणावर गुंतलेले आहे.

युक्रेनच्या संकटामुळे पश्चिम आणि रशिया यांच्यातील बिघडलेल्या संबंधांमुळे आर्क्टिकच्या सुरक्षिततेवर नूतनीकरण झाले आहे.

पश्चिम आणि रशिया यांच्यातील सहकार्याच्या अनुपस्थितीचा परिणाम स्थानिक लोकांपर्यंत शोध आणि बचाव, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक अभ्यास आणि डेटा संकलन या क्षेत्रामध्ये लागू केलेल्या विविध उपक्रमांवर आणि कार्यक्रमांवर होईल. आर्क्टिक कौन्सिलने भौगोलिक-राजकीय स्पर्धांमध्ये सहभागी न होण्याचा आपला आदेश कायम ठेवला आहे, परंतु परिषदेच्या सदस्यांमधील सध्याची गतिशीलता नॉर्वेला त्याच्या दोन वर्षांच्या कार्यकाळात अजेंडा पूर्ण करण्यासाठी सर्वात मोठा अडथळा असेल. त्यामुळे, नॉर्वेच्या अध्यक्षपदाचे यश रशियासोबतच्या त्याच्या संलग्नतेवर आणि सदस्य राष्ट्रांमधील परिषदेच्या क्रियाकलापांवर संवाद कसा सुलभ करेल यावर अवलंबून असेल.

अंकिता दत्ता ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनमध्ये स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्रामची फेलो आहे.

[१] कॅनडा, डेन्मार्क राज्य, फिनलंड, आइसलँड, नॉर्वे, स्वीडन आणि युनायटेड स्टेट्स

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

Author

Ankita Dutta

Ankita Dutta

Ankita Dutta was a Fellow with ORFs Strategic Studies Programme. Her research interests include European affairs and politics European Union and affairs Indian foreign policy ...

Read More +