Expert Speak Health Express
Published on May 21, 2024 Updated 0 Hours ago

सागरी संसाधनांच्या विपुलतेचा लाभ घेऊन जागतिक अन्न सुरक्षा आणि शाश्वतता वाढवण्याची मोठी क्षमता ब्लू फूडमध्ये आहे.

ब्लू फूड्समुळे उत्तम पोषणाचे उद्दिष्ट साध्य होईल

ब्लू फूड हे जगातील सर्वाधिक व्यापार होणाऱ्या खाद्यपदार्थांपैकी एक आहे. जगभरातील अन्न सुरक्षा आणि पोषणात ते अतिशय महत्वाची भूमिका बजावते आणि करोडो लोकांना रोजगार देखील प्रदान करते. जगभरातील सुमारे तीन अब्ज लोक त्यांच्या प्रथिनांच्या एकूण वापराच्या 20 टक्के पूर्ततेसाठी ब्लू फुडवर अवलंबून आहेत. त्याच वेळी, मासेमारी उद्योग जगातील सुमारे दहा ते बारा टक्के लोकसंख्येला उपजीविका पुरवतो. ब्लू इकोनॉमी म्हणजे सागरी संसाधनांच्या वापराद्वारे आर्थिक वाढ, सामाजिक कल्याण आणि पर्यावरण संरक्षण यांच्यात संतुलन साधण्यासाठी नवीन धोरण स्वीकारणे. हे संसाधनांचे शाश्वत शोषण, मत्स्यसाठ्यांचे संरक्षण आणि सागरी जैवविविधतेचे संवर्धन करण्यासाठी विज्ञान-आधारित व्यवस्थापन पद्धती स्वीकारते. सागरी अन्नाचे शाश्वत उत्पादन हे ब्लू इकोनॉमीचे मुख्य केंद्रबिंदू आहे, कारण सागरी खाद्यपदार्थ प्रथिने आणि ओमेगा-3 फॅटी ऍसिडसारख्या आवश्यक पोषक तत्वांनी समृद्ध आहेत. जलीय संसाधनांचा कार्यक्षम वापर केवळ जगातील वाढत्या लोकसंख्येचे पोषण करण्यास मदत करत नाही, तर जमिनीवरील प्रथिनांच्या स्त्रोतांपेक्षा पर्यावरणावर कमी नकारात्मक परिणाम होण्याचा फायदा देखील आहे.

ब्लू इकोनॉमीची संकल्पना मानवी क्रियाकलाप आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर लक्ष केंद्रित करते, विशेषतः किनारपट्टीच्या भागात. शेवटी, मानव हजारो वर्षांपासून किनारपट्टीच्या भागात राहत आहेत आणि त्यावर अवलंबून आहेत. तथापि, ब्लू इकोनॉमी हा एक आधुनिक दृष्टीकोन आहे ज्याचा उद्देश सर्व आर्थिक स्तरांवर सागरी संसाधनांचे पूर्णपणे एकत्रीकरण करणे हा आहे. यामध्ये स्थानिक ते राष्ट्रीय पातळीवरील एकत्रीकरणाचा समावेश आहे. शाश्वत विकासासाठी विचारपूर्वक आणि कार्यक्षम धोरण तयार करणे हा यामागचा उद्देश आहे.

सागरी अन्नाचे शाश्वत उत्पादन हे ब्लू इकोनॉमीचे मुख्य केंद्रबिंदू आहे, कारण सागरी खाद्यपदार्थ प्रथिने आणि ओमेगा-3 फॅटी ऍसिडसारख्या आवश्यक पोषक तत्वांनी समृद्ध आहेत.

ब्लू इकोनॉमीच्या मूल्याचा प्रारंभिक अंदाज 1.5 अब्ज डॉलर्स ठेवण्यात आला आहे, जो 2030 पर्यंत 2.5 ते 3 ट्रिलियन डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. कोविड-19 महामारीच्या परिणामातून दारिद्र्य निर्मूलन आणि शाश्वत पुनर्प्राप्तीसाठी ब्लू इकोनॉमीच्या क्षमतेचा वापर करण्यात कमी विकसित आणि लहान बेट विकसनशील राज्यांना (SIDS)अधिक रस आहे. आफ्रिकन युनियनचा अजेंडा 2063 निळ्या अर्थव्यवस्थेकडे पुढील आघाडी म्हणून पाहतो. पुराव्यांवरून असे दिसून येते की अनेक सागरी क्षेत्रांमध्ये प्रचंड विकास झाला आहे. यापैकी सर्वात उल्लेखनीय म्हणजे सागरी खाद्य उद्योग, जो अन्न उद्योगातील सर्वात वेगाने वाढणारा विभाग आहे, तसेच किनारपट्टीवरील पर्यटन, जो पर्यटनाचा सर्वात वेगाने वाढणारा विभाग आहे.

शाश्वत आणि न्याय्य अन्न प्रणालीला प्रोत्साहन देऊन, ब्लू फूड्स हे दारिद्र्य कमी करण्यासाठी आणि उपासमार निर्मूलनासाठी शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDG) साध्य करण्याच्या दिशेने प्रगती करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. ते सूक्ष्म पोषक तत्वांनी आणि प्राण्यांच्या प्रथिनांनी समृद्ध असलेले पौष्टिक अन्न पुरवून केवळ संज्ञानात्मक कार्यांना (SDG-2,शून्य भूखमारी SDG 3-चांगले आरोग्य आणि कल्याण) समर्थन देत नाहीत तर नवजात आणि मातामृत्यू देखील कमी करतात. हरितगृह वायूंच्या कमीतकमी उत्सर्जनासह ब्लू फूड अन्नधान्याच्या शाश्वत उत्पादनात देखील योगदान देतात. SDG 12-जबाबदार उपभोग, SDG 14-जमिनीखालील जीवन, SDG 15-जमिनीवर जीवन) आणि छोट्या शेतकऱ्यांना उपजीविका प्रदान करणे (SDG 1-गरिबी नाही, SDG 8-सभ्य काम आणि आर्थिक वाढ, SDG 10-असमानता कमी करणे)

सागरी संसाधनांचा वापर करून जागतिक अन्न सुरक्षा आणि शाश्वतता बळकट करण्यासाठी ब्लू फूडची दृष्टी अफाट क्षमतेची आहे. सागरी आणि जलीय वातावरण हे शेवाळ आणि इतर जलचर जीवांसह विविध प्रकारच्या सागरी खाद्यपदार्थांचे घर आहे. ते अन्नाचा पौष्टिक आणि शाश्वत स्रोत बनू शकतात. या क्षमतेचा वापर केल्याने अन्नधान्याच्या पुरवठ्यात विविधता येते. यामुळे पारंपरिक जमीन-आधारित शेतीवरील लोकसंख्येचा दबाव कमी होतो आणि अधिक लवचिक जागतिक अन्न प्रणालीला प्रोत्साहन मिळते. ब्लू फूड्सची शाश्वतता ही कार्यक्षमतेने व्यवस्थापित केल्यावर सागरी परिसंस्थेच्या पुनर्जन्माच्या क्षमतेमुळे येते. हे शाश्वत मत्स्यपालन आणि मत्स्यपालनाच्या शाश्वत सरावाशी देखील संरेखित करते आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्यास आणि पर्यावरणीय प्रभावांना मर्यादित करण्यात मदत करते. सागरी संसाधनांची पोषक समृद्धता ओळखून आणि त्यांचा वापर करून, सागरी खाद्यपदार्थ अन्न सुरक्षेच्या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी एक आशादायक मार्ग प्रदान करतात आणि त्याच वेळी शाश्वततेची दूरगामी उद्दिष्टे साध्य करण्यात मदत करतात.

सागरी खाद्यपदार्थ केवळ कोट्यवधी लोकांना अन्न आणि पोषण सुरक्षा पुरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत नाहीत, तर समुद्र आणि नद्यांच्या काठावर राहणाऱ्या अनेक समुदायांची उपजीविका, अर्थव्यवस्था आणि संस्कृती टिकवून ठेवण्यास मदत करतात. सागरी खाद्यपदार्थ लक्षणीयरीत्या वैविध्यपूर्ण असतात आणि त्यात अनेकदा सूक्ष्म पोषक तत्वे आणि मेदाम्ल असतात, जे पर्यावरणास अनुकूल अशा प्रकारे तयार केले जाऊ शकतात. आकृती 1 मध्ये सागरी खाद्यपदार्थ अन्न प्रणाली बदलण्यासाठी कसे महत्त्वाचे आहेत हे दर्शविले आहे. म्हणूनच, अन्न आणि पोषण सुरक्षेतील सागरी खाद्यपदार्थांची मध्यवर्ती भूमिका समजून घेणे हे जलीय जीव आणि परिसंस्थांची विविधता सुरक्षित करण्यामागील मुख्य तर्क प्रदान करते.

Role of blue foods in the Global Food System


अन्न सुरक्षा आणि टिकाऊपणाला चालना देण्यासाठी ब्लू फूड्सची क्षमता सर्वात जास्त जागतिक आव्हानांचा सामना करण्यासाठी एक आशादायक मार्ग प्रदान करते. त्यासाठी पर्यावरणीय, सामाजिक आणि आर्थिक बाबींचे एकत्रीकरण करणाऱ्या सर्वसमावेशक दृष्टिकोनाची आवश्यकता आहे.

·       दीर्घकालीन सागरी परिसंस्था आणि जैवविविधता सुनिश्चित करण्यासाठी शाश्वत मत्स्यपालन, आणि समुद्री शैवाल शेतीच्या शाश्वत पद्धतींना प्रोत्साहन देऊन शाश्वत वर्तनास प्रोत्साहन देणे महत्वाचे आहे.

·       सागरी अन्न उत्पादन तंत्रज्ञानातील संशोधन आणि नवकल्पनांमध्ये गुंतवणूक करणे. जसे कि पर्यावरणीय परिणाम कमी करताना उत्पादकता वाढवण्यासाठी एक्वापोनिक्स, एकात्मिक मल्टी ट्रोफिक एक्वाकल्चर आणि सागरी अन्नाची शाश्वत प्रक्रिया.

·       सागरी संसाधनांचे शाश्वत पद्धतीने व्यवस्थापन करण्यासाठी, अतिमत्स्यपालन रोखण्यासाठी आणि प्रदूषण आणि अधिवासाचे नुकसान हाताळण्यासाठी स्थानिक, राष्ट्रीय आणि जागतिक स्तरावर प्रशासन बळकट करणे.

·        लघु मच्छीमार, किनारपट्टीवरील समुदाय आणि मत्स्यपालन शेतकऱ्यांना त्यांच्या उपजीविकेसाठी मदत करणे, संसाधनांमध्ये न्याय्य प्रवेश साध्य करणे आणि हवामान बदलाच्या परिणामांसाठी लवचिकता निर्माण करणे.

·       सागरी खाद्यपदार्थांचे पौष्टिक फायदे आणि टिकाऊपणा याबद्दल जागरूकता आणि वापरास प्रोत्साहन देणे, स्थानिक आणि पारंपारिक स्तरावर निळ्या खाद्यपदार्थांच्या वापरास प्रोत्साहन देणे आणि सागरी खाद्यपदार्थांच्या शाश्वत पर्यायांना प्रोत्साहन देणे.

आपण 2030 पर्यंत पोहोचत असताना, शाश्वत विकास उद्दिष्टे साध्य करण्याची अंतिम मुदत, अन्न सुरक्षा आणि शाश्वतता वाढवण्यासाठी ब्लू फूडची क्षमता, पर्यावरणीय, सामाजिक आणि आर्थिक बाबींचा समावेश असलेल्या सर्वसमावेशक दृष्टिकोनाचा अवलंब करून साकार केली जाऊ शकते. हे सध्याच्या आणि भावी पिढ्यांसाठी लवचिक आणि भरभराटीच्या अन्न प्रणालीसाठी योगदान देईल.


शोबा सुरी ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाऊंडेशनमध्ये वरिष्ठ फेलो आहेत. 

सुभाश्री रे या रिलायन्स इंडस्ट्रीज लिमिटेडमध्ये पोषण आणि कल्याण (कॉर्पोरेट वैद्यकीय सेवा) या विभागाच्या प्रमुख आहेत.

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

Authors

Shoba Suri

Shoba Suri

Dr. Shoba Suri is a Senior Fellow with ORFs Health Initiative. Shoba is a nutritionist with experience in community and clinical research. She has worked on nutrition, ...

Read More +
Subhasree Ray

Subhasree Ray

Dr. Subhasree Ray is the Lead - Nutrition & Wellness (Corporate Medical Services), at Reliance Industries Limited. She writes on nutrition policies, sustainable food systems ...

Read More +