डोनाल्ड ट्रम्प आणि जेडी व्हान्स यांच्या नात्यात समानतेपेक्षा ‘वापर आणि निष्ठा’ यांचेच समीकरण अधिक दिसून येते. जिथे व्हान्स ट्रम्प यांच्या भूमिकेला पुढे नेतात आणि अनेकदा जोखीमही स्वतःवर घेतात, पण हीच रणनीती व्हान्स यांच्या स्वतःच्या ओळखीला धोका ठरू शकते. अमेरिकन राजकारणातील सत्ता, निष्ठा आणि जोखमींच्या गुंतागुंतीच्या खेळाला सोप्या पद्धतीने समजून घेण्यासाठी संपूर्ण लेख वाचा.
जर आजच्या अमेरिकन राजकारणात ट्रम्प आणि व्हान्स यांच्या नात्याचा विचार केला, तर ते समान भागीदारीपेक्षा वर-खाली अशा स्वरूपाचे नाते अधिक वाटते. हे नाते दिखावू निष्ठा आणि गरजेनुसार वापरण्याच्या विचारावर आधारित आहे. डोनाल्ड ट्रम्प, जेडी व्हान्स यांच्यावर दोन प्रकारे अवलंबून असतात - पहिले, व्हान्स त्यांच्या विचारांना म्हणजेच ‘ट्रम्पवाद’ आक्रमक पद्धतीने लोकांपर्यंत पोहोचवतात आणि दुसरे, ते ट्रम्प यांच्या धोकादायक निर्णयांचा परिणाम स्वतःवर घेतात, ज्यामुळे ट्रम्प थेट टीकेपासून वाचतात.
सार्वजनिकरित्या व्हान्स ही भूमिका खूप अचूकपणे निभावतात. ते आक्रमक दिसतात, ट्रम्प यांच्या विचारांशी जुळणारे बोलतात आणि पूर्णपणे त्यांचे ऐकतात. इराणसारख्या मुद्द्यांवर आक्रमक भूमिका घेणे असो किंवा सांस्कृतिक वादांमध्ये सहभागी होणे, ते नेहमी ट्रम्प यांच्या बाजूने उभे राहतात. दुसरीकडे, ट्रम्प व्हान्स यांना 2028 च्या संभाव्य नेत्याच्या रूपात पुढे करतात, ज्यातून त्यांचा पाठिंबा दिसतो. पण या वरवरच्या समतोलामागे सत्तेतील फरक स्पष्टपणे दिसतो. इराणबाबत व्हान्स यांनी आधी दाखवलेल्या संकोचावर ट्रम्प यांनी केलेल्या टिप्पणी या फक्त टीका नसून, व्हान्स यांना त्यांच्या मर्यादेत ठेवण्यासाठीची एक आठवण करून देणारी पद्धत आहे.
अलीकडील इराण प्रकरण या नात्याचे स्वरूप अधिक स्पष्ट करते. इस्लामाबादमध्ये उच्चस्तरीय चर्चेसाठी व्हान्स यांची नियुक्ती ही संधीपेक्षा जास्त विचारपूर्वक दिलेली धोकादायक जबाबदारी होती. अपेक्षेप्रमाणे निकाल अनिर्णित राहिले, ज्यामुळे ट्रम्प यांना अपयशाचा दोष व्हान्स यांच्यावर टाकण्याची आणि यशाचे श्रेय स्वतःकडे घेण्याची संधी मिळाली. ‘जर चर्चा अपयशी ठरली तर जेडी व्हान्सला दोष देऊ’ अशी त्यांची टिप्पणी फक्त हलकीफुलकी नव्हती, तर जबाबदारी टाळण्यावर आधारित शासनशैलीचा संकेत होती.
ट्रम्प व्हान्स यांना 2028 च्या संभाव्य नेत्याच्या रूपात पुढे करतात, ज्यातून त्यांचा पाठिंबा दिसतो. पण या वरवरच्या समतोलामागे सत्तेतील फरक स्पष्टपणे दिसतो. इराणबाबत व्हान्स यांनी आधी दाखवलेल्या संकोचावर ट्रम्प यांनी केलेल्या टिप्पणी या फक्त टीका नसून, व्हान्स यांना त्यांच्या मर्यादेत ठेवण्यासाठीची एक आठवण करून देणारी पद्धत आहे.
दरम्यान, व्हान्स यांना याचा तोटा सहन करावा लागतो - त्यांची लोकप्रियता कमी होते आणि लोकांमध्ये सरकारबाबत संभ्रम वाढतो. असे यापूर्वीही घडले आहे. माइक पेंस यांनी 2020 च्या निवडणुकीत संविधानानुसार निर्णय घेतला, पण ट्रम्पपासून दूर गेल्यानंतर त्यांचे राजकीय महत्त्व जवळजवळ संपले. याउलट, व्हान्स यांनी अशा संघर्षापासून वाचण्यासाठी स्वतःला पूर्णपणे ट्रम्प यांच्याशी जोडून घेतले आहे. जिथे पेंस यांची ओळख शेवटी तत्त्वांच्या बाजूने उभे राहण्याने तयार झाली, तिथे व्हान्स यांची ओळख सुरुवातीपासूनच राजकीय गरजांसमोर पूर्ण समर्पणाची राहिली आहे.
ही रणनीती व्हान्स यांच्यासाठी धोकादायक आहे. ट्रम्पवादाशी जास्त जोडले गेल्यामुळे त्यांची स्वतंत्र ओळख कमी झाली आहे. पूर्वी ते परदेशातील हस्तक्षेपाबद्दल शंका व्यक्त करत होते, पण आता ते इराणचे समर्थन करतात, त्यामुळे ते संधीसाधू वाटतात. त्यांना ढाल म्हणून वापरले जात असल्याने त्यांची राजकीय ताकद कमी होत आहे.
खरा प्रश्न हा नाही की व्हान्स सध्या ही भूमिका निभावू शकतात की नाही, ते नक्कीच निभावू शकतात. खरी गोष्ट ही आहे की ते दीर्घकाळ असे करू शकतील का. सध्या, MAGA(Make America Great Again) राजकारणात त्यांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे ट्रम्प यांच्याप्रती त्यांची निष्ठा आहे. पण पुढे जाऊन हीच निष्ठा त्यांना कमकुवत करू शकते, कारण ट्रम्प गरजेनुसार लोकांचा वापर करतात आणि नंतर त्यांना बदलतात. त्यांच्या सोबत कोणीही कायमचे टिकत नाही.
व्हान्स यांच्यासाठी वेळ ही संधीही आहे आणि आव्हानही. 41 वर्षांच्या वयात त्यांच्याकडे भरपूर वेळ आहे की ते चुका करून शिकू शकतात, आपली प्रतिमा सुधारू शकतात आणि पुन्हा मजबूत बनू शकतात. ते फक्त एका निवडणुकीपुरते मर्यादित नाहीत आणि दीर्घकाळ राजकारणात राहू शकतात. पण सध्या ते जी भूमिका निभावत आहेत ती खूपच दडपणाची आहे. यामुळे लोकांची त्यांच्याबद्दलची मतं लवकर तयार होऊ शकतात, जी नंतर बदलणे कठीण होऊ शकते.
डोनाल्ड ट्रम्प यांना व्हान्स यांची ती क्षमता फायदा देते, ज्यामध्ये ते राजकीय धक्के स्वतःवर घेतात, तर व्हान्स यांना सत्तेच्या जवळ राहण्याची आणि भविष्यात संभाव्य उत्तराधिकारी होण्याची संधी मिळते. जरी ते अनिश्चित असले तरी, हा समतोल ट्रम्प यांच्या राजकारणासारखाच आहे.
ट्रम्प यांच्या राजकारणात कामाच्या उपयोगितेला नात्यांच्या स्थैर्यापेक्षा जास्त महत्त्व दिले जाते. त्यांच्या सोबत कोणताही सहकारी कायमचा नसतो आणि पुढे कोणाला संधी मिळेल हे ठरलेले नसते. अशा वातावरणात व्हान्स यांच्यासाठी परिस्थिती बदलणे सोपे नाही. जर ते ट्रम्पपासून थोडेसेही वेगळे दिसले, तर ते विश्वासघात मानले जाईल. येथे पूर्ण आणि सातत्यपूर्ण निष्ठा आवश्यक आहे. अगदी लहान मतभेदही मोठा मुद्दा बनू शकतो आणि शिक्षा मिळू शकते, त्यामुळे बदल करणे धोकादायक ठरते.
या संदर्भात इराणचा मुद्दा एक संभाव्य निर्णायक वळण म्हणून पुढे येतो. हा फक्त परराष्ट्र धोरणाचा प्रश्न नाही, तर व्हान्स आपली राजकीय ओळख गमावल्याशिवाय अधीनतेच्या मर्यादा किती दूरपर्यंत नेऊ शकतात याचीही कसोटी आहे. त्यांना उच्च जोखमीच्या चर्चांची जबाबदारी देणे आणि नंतर अप्रत्यक्षपणे अपयशाचा भारही त्यांच्या खांद्यावर टाकणे- त्यांना कमकुवत स्थितीत ठेवते. ही परिस्थिती एक खोल द्वंद्व दाखवते: एखादा नेता एकाच वेळी महत्त्वाकांक्षी राहू शकतो का आणि उपयोगी पण सहज बदलता येणारे साधनही राहू शकतो का? व्हान्स जितके ट्रम्प यांचे रक्षक म्हणून काम करतात, तितकाच धोका आहे की त्यांची ओळख त्याच मर्यादेत अडकून राहील आणि ते स्वतः नेता म्हणून कमकुवत पडतील. त्यांना निष्ठा दाखवायची आहे आणि स्वतःची वेगळी ओळखही निर्माण करायची आहे, पण हा समतोल साधणे कठीण आणि अस्थिर आहे.
सध्या हा समतोल टिकून आहे, जो परस्पर विश्वासापेक्षा परस्पर उपयोगितेवर अधिक आधारित आहे. डोनाल्ड ट्रम्प यांना व्हान्स यांची ती क्षमता फायदा देते, ज्यामध्ये ते राजकीय धक्के स्वतःवर घेतात, तर व्हान्स यांना सत्तेच्या जवळ राहण्याची आणि भविष्यात संभाव्य उत्तराधिकारी होण्याची संधी मिळते, जरी ती अनिश्चित असली तरी. पण हा समतोल ट्रम्प यांच्या राजकारणासारखाच आहे: व्यवहाराधारित, असमान आणि शेवटी नाजूक. दीर्घकाळात असे समीकरण अनेकदा टिकत नाहीत आणि स्पर्धात्मक महत्त्वाकांक्षा तसेच मजबूत संस्थात्मक आधाराच्या अभावामुळे ते तुटतात.
हा लेख मूळतः NDTV वर प्रकाशित झाली आहे.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Professor Harsh V. Pant is Vice President at Observer Research Foundation, New Delhi. He is a Professor of International Relations with King's India Institute at ...
Read More +
PREV
