तंत्रज्ञान आणि राजकारणाचा केंद्रबिंदू आता 'माणसांकडे' वळला आहे. सुरक्षितता आणि धोके महत्त्वाचे आहेतच; पण भारताच्या दृष्टिकोनातून हे स्पष्ट झाले आहे की, केवळ एवढेच पुरेसे नाही.
220,000 सार्वजनिक नोंदण्या, 1,400 वक्ते आणि 300,000 लोक सहभागी. 16 ते 20 February दरम्यान नवी दिल्ली येथे होणाऱ्या इंडिया AI इम्पॅक्ट समिटच्या प्रमाणाची ही काही झलक आहे. भारतात आणि जगभरात सुमारे 500 प्री-समिट कार्यक्रम झाले. अनेक दिवसांपासून टीव्ही वाहिन्या दिल्लीमध्ये येणाऱ्या AI क्षेत्रातील मोठ्या नावांवर विशेष भर देत आहेत. हा कार्यक्रम केवळ परिषद नसून एक मोठा AI महोत्सवच ठरणार आहे. सॅम ऑल्टमन, डारिओ अमोदेई आणि यान लेकुन यांच्यासह AI क्षेत्रातील अनेक मोठी नावे आणि कंपन्या यात सहभागी होत आहेत. ग्लोबल साऊथमधील प्रतिनिधींचीही लक्षणीय उपस्थिती यावेळी असणार आहे. सुमारे वीस राष्ट्रप्रमुख, जवळपास पन्नास मंत्री आणि जगभरातील हजारो सीईओ आणि उद्योजक या कार्यक्रमात सहभागी होत आहेत.
या मोठ्या आकडेवारीत आणि नामवंत पाहुण्यांच्या यादीत लक्ष अडकणे स्वाभाविक आहे. पण या परिषदेला प्रतीकात्मक आणि प्रत्यक्ष अशा दोन्ही स्तरांवर महत्त्व आहे. विशेषतः कृत्रिम बुद्धिमत्ता लोकांसाठी, पृथ्वीसाठी आणि विकासासाठी नेमकी काय भूमिका बजावू शकते, या प्रश्नाशी ती जोडलेली आहे. हीच तीन सूत्रे सात कार्यगट, तज्ज्ञ गट, परिषद अजेंडा आणि निष्कर्षांना दिशा देत आहेत. इंडिया AI इम्पॅक्ट समिट ही 2023 मध्ये युनायटेड किंगडममधील ब्लेच्ली पार्क येथे सुरू झालेल्या ग्लोबल AI समिट मालिकेतील चौथी परिषद आहे. माजी ब्रिटिश पंतप्रधान ऋषी सुनक यांनी या प्रक्रियेची सुरुवात केली होती. त्या वेळी उद्दिष्ट होते AI संबंधित जोखमींबाबत एक समान समज निर्माण करणे. काही प्रमाणात ते साध्य झाले. एक घोषणापत्र प्रसिद्ध झाले ज्यात AI च्या जोखमी ओळखणे आणि प्रत्येक देशाने आपापली जोखीम-आधारित धोरणे तयार करणे यावर भर देण्यात आला. त्यातून अनेक देशांनी AI सेफ्टी इन्स्टिट्यूट्स स्थापन केली. भारतानेही वर्षभरापूर्वी असे संस्थान सुरू केले आहे.
ब्लेच्ली परिषदेनंतर सहा महिन्यांनी, कोरियामध्ये AI सोल समिट झाली. त्यातही मुख्य भर सुरक्षेवरच होता. सोळा मोठ्या AI कंपन्यांनी सुरक्षेबाबत स्वेच्छेने काही बांधिलक्या जाहीर केल्या. दहा देशांनी सेफ्टी इन्स्टिट्यूट्स स्थापन केल्या. मात्र भारतात आणि आफ्रिकेतील अनेक देशांमध्ये अशी भावना वाढू लागली की विकसित देश AI च्या धोक्यांवर जास्त भर देत आहेत आणि संधींपेक्षा जोखमींवरच अधिक चर्चा होत आहे.
ब्लेच्ली परिषदेच्या सहा महिन्यांनी, जागतिक सहकार्याची गती टिकवून ठेवण्यासाठी कोरियाने AI सोल समिट आयोजित केली.
विकसनशील देशांसाठी AI नेमके कोणते ठोस फायदे देऊ शकते हा प्रश्न आफ्रिका, आशिया, लॅटिन अमेरिका आणि इतर भागांतील प्रतिनिधींनी जवळजवळ प्रत्येक परिसंवादात उपस्थित केला. AI च्या फायद्यांवरील चर्चा तेव्हा मुख्य प्रवाहात आलेली नव्हती. भीती आणि धोक्यांवर बोलणाऱ्यांचा आवाज जास्त होता, तर संधींबद्दल बोलणारे कमी होते. मात्र केवळ एका वर्षात परिस्थिती बदलू लागली. फ्रान्समध्ये झालेल्या तिसऱ्या जागतिक परिषदेला “AI Action Summit” असे नाव देण्यात आले. या परिषदेचे सह-अध्यक्ष पंतप्रधान नरेंद्र मोदी होते.
फ्रेंच विशेष दूत ॲन बुवेरो यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, उद्दिष्ट होते AI च्या काल्पनिक आणि भीतीदायक चर्चांपासून पुढे जाऊन त्याच्या प्रत्यक्ष वापरांचे उदाहरण दाखवणे. चर्चा हळूहळू वापर प्रकरणांकडे वळली. लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स काय करू शकतात यावरील आकर्षण कमी होऊन, AI माणसांना प्रत्यक्षात कशी मदत करू शकते यावर लक्ष केंद्रित झाले. पॅरिसमध्ये पंतप्रधान मोदी यांनी स्पष्ट सांगितले की शासन हे केवळ जोखीम आणि स्पर्धा हाताळण्यासाठी नसते. ते नवकल्पनांना चालना देण्यासाठी आणि त्यांचा उपयोग संपूर्ण जगाच्या हितासाठी करण्यासाठीही असते. लक्ष AI काय करू शकते याकडे वळले. परिणामांवर भर दिला गेला. इंडिया AI इम्पॅक्ट समिट ही लोककेंद्रित दृष्टिकोनाची सर्वात ठोस अभिव्यक्ती मानली जाते. गेल्या सहा महिन्यांत सार्वजनिक कार्यक्रम, चर्चा आणि सरकारी अधिकाऱ्यांमधील संवाद यात एकच प्रश्न वारंवार विचारला गेला. अत्याधुनिक मॉडेल्स विकसित करणाऱ्या आणि संगणकीय क्षमतेवर मोठी गुंतवणूक करणाऱ्या जागतिक सीईओ या सर्वांसमोर एक सरळ प्रश्न ठेवण्यात आला: या सर्वाचा सामान्य लोकांच्या आयुष्यावर नेमका काय परिणाम होतो?
आपल्या निर्मितींविषयी प्रचंड उत्साह असलेल्या आघाडीच्या शिक्षणतज्ज्ञ आणि संशोधकांना आता AI च्या प्रत्यक्ष आणि सकारात्मक परिणामांचा विचार करावा लागला आहे.
तंत्रज्ञान आणि राजकारणाचा केंद्रबिंदू आता लोकांकडे वळला आहे. सुरक्षा आणि जोखीम महत्त्वाच्या आहेतच, पण भारताने स्पष्ट केले आहे की त्या एकमेव प्राधान्य नाहीत. अग्रगण्य शास्त्रज्ञ आणि संशोधकांना AI लोकांसाठी नेमके काय फायदे देऊ शकते, याचा गंभीरपणे विचार करावा लागला.
कंपन्यांनी ही दिशा लवकर ओळखली आणि त्यानुसार काम सुरू केले. बे एरिया आणि बेंगळुरू येथील जागतिक अभियांत्रिकी संघांनी भारतातील संघांबरोबर संवाद साधत शेतकरी, शिक्षक आणि डॉक्टरांसाठी उपयोगी ठरणारे AI अनुप्रयोग विकसित करण्यास सुरुवात केली. या प्रयत्नांचे परिणाम समिटमधील प्रदर्शनांमध्ये पाहायला मिळतील आणि ते परिषदेतील सर्वात उत्सुकतेचे आकर्षण ठरू शकतात. दोन भारतीय कंपन्यांनी भारतीय भाषा आणि ग्रामीण बोलींवर आधारित AI साधनेही सादर केली आहेत.
एकूणच, बातम्यांमध्ये कदाचित मोठ्या गुंतवणुकीच्या घोषणा आणि AI क्षेत्रातील प्रसिद्ध नावांवर अधिक भर दिला जाईल. पण इंडिया AI इम्पॅक्ट समिटची खरी ओळख ही आहे की तिने जागतिक AI चर्चेच्या केंद्रस्थानी लोकांना ठामपणे ठेवले आहे. AI मुळे लोकांच्या आयुष्यात नेमका काय बदल होतो, हा मुख्य प्रश्न आहे. म्हणूनच, मोठ्या कंपन्यांबरोबरच लघु द्वीप-देशांचे आणि आफ्रिकेतील महत्त्वाचे प्रतिनिधीही या परिषदेला उपस्थित राहणार आहेत. ते केवळ ऑल्टमन किंवा अमोदेई यांचे भाषण ऐकण्यासाठी येत नाहीत. ते दक्षिण-दक्षिण सहकार्य मजबूत करण्यासाठी येत आहेत. ते आपल्या लोकांसाठी येत आहेत.
हा लेख प्रथम 'हिंदुस्तान टाइम्स'मध्ये प्रकाशित झाला होता.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
PREV
