ऑपरेशन सिंदूरनंतरची संरक्षण रणनीती: भारतासमोर आता कोणती नवी आव्हाने?

भारताच्या पाकिस्तान धोरणामध्ये ऑपरेशन सिंदूर हा एक निर्णायक टप्पा म्हणून समोर आला. एका मर्यादित कालावधीत चाललेल्या या लष्करी मोहिमेचे परिणाम अत्यंत व्यापक दूरगामी ठरले. पहलगाममध्ये झालेल्या दहशतवादी हल्ल्याला उत्तर म्हणून, या मोहिमेदरम्यान पाकिस्तानच्या दुर्गम भागातील दहशतवादी तळांना यशस्वीपणे उद्ध्वस्त करण्यात आले. दहशतवादी संरचनेवर नवी दिल्लीने दिलेली ही प्रतिक्रिया निव्वळ भावनिक नव्हती आणि पूर्णपणे प्रतिकात्मकही नव्हती.

ही एक मोजून-मापून केलेली आणि सुनियोजित सामरिक कारवाई होती, जिने प्रतिकाराचे नवे निकष प्रस्थापित केले. भारताकडून इतके चोख प्रत्युत्तर दिले गेले आणि अशा पाकिस्तानी लष्करी तळांना लक्ष्य करण्यात आले, ज्याचा विचार कदाचित पाकिस्तानने स्वप्नातही केला नसेल. पाकिस्तानच्या विनवणीनंतर भारताने चार दिवसांनी युद्धबंदीला संमती दिली असली तरी, ही मोहीम केवळ थांबली आहे, संपलेली नाही, हे देखील स्पष्ट केले. ऑपरेशन सिंदूरच्या माध्यमातून भारताने केवळ आपल्या मारक क्षमतेचे प्रदर्शनच केले नाही, तर आपल्यावर झालेल्या हल्ल्यांना कोणत्याही परिस्थितीत असे चोख प्रत्युत्तर दिले जाईल की शत्रू ते बराच काळ विसरणार नाही, अशी प्रबळ इच्छाशक्तीही दाखवून दिली. राजकीय नेतृत्वाच्या स्पष्टतेसह सैन्यदलांनी आपल्या शौर्याचा अतुलनीय परिचय दिला.

पाकिस्तानच्या विनवणीनंतर भारताने चार दिवसांनी युद्धबंदीला संमती दिली असली तरी, ही मोहीम केवळ थांबली आहे, संपलेली नाही, हे देखील स्पष्ट केले. ऑपरेशन सिंदूरच्या माध्यमातून भारताने केवळ आपल्या मारक क्षमतेचे प्रदर्शनच केले नाही, तर आपल्यावर झालेल्या हल्ल्यांना कोणत्याही परिस्थितीत असे चोख प्रत्युत्तर दिले जाईल की शत्रू ते बराच काळ विसरणार नाही, अशी प्रबळ इच्छाशक्तीही दाखवून दिली.

प्रत्येक यश आपल्यासोबत काही धडे घेऊन येते आणि ऑपरेशन सिंदूर सुद्धा याला अपवाद ठरले नाही. यामध्ये पाकिस्तानच्या अण्वस्त्रांच्या फुशारकीतील हवा पूर्णपणे निघून गेली. जरी तणाव वाढण्याशी संबंधित पैलू अजूनही कायम असले तरी, भारताच्या स्पष्ट भूमिकेने एक रेषा नक्कीच ओढली आहे. ऑपरेशन सिंदूर हे तिन्ही सैन्यदलांमधील अभूतपूर्व समन्वयाचे साक्षीदारही ठरले. विशेषतः अरबी समुद्रात नौदलाच्या तत्परतेने केलेल्या तैनातीचा पैलू अत्यंत प्रशंसनीय राहिला. तरीही, हे मान्य करावे लागेल की तिन्ही सैन्यदलांमधील समन्वय अधिक सुधारण्यासाठी अजून प्रयत्न करावे लागतील; विशेषतः रीयल टाइममधील एकात्मिक परिचालनाबाबत (integrated operations).

तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून दहशतवादावर प्रहार

ऑपरेशन सिंदूरने लक्ष्याला अचूक टिपण्याच्या क्षमतेसह शत्रूला दूरवरूनच धडा शिकवण्यातील सुरक्षा दलांची भूमिका अधिक भक्कम केली. क्षेपणास्त्रे, ड्रोन आणि 'बियॉन्ड-व्हिज्युअल रेंज' (दृष्टीपलीकडील) संघर्षाने भारताची जोखीम कमी करत हल्ल्यांचा जास्तीत जास्त प्रभाव सुनिश्चित केला. मात्र, या काळात हवाई संरक्षण रोखणे, ड्रोन-विरोधी क्षमता, गुप्तचर माहिती, देखरेख आणि टेहळणी क्षमतेव्यतिरिक्त दळणवळणातील लवचिकतेच्या स्तरावर असलेल्या काही उणिवा देखील समोर आल्या.

धोरणकर्त्यांसाठी याचा स्पष्ट संदेश आहे की, प्रणालीगत पूर्ण एकत्रीकरणाच्या अभावामुळे केवळ स्वतःच्या सोयीनुसार विशिष्ट तंत्रज्ञानाचा अवलंब करण्याला आपल्या मर्यादा असतात. तसे पाहिले तर या लष्करी संघर्षात भारताने निर्णायक वर्चस्वाने यश मिळवले, परंतु सुरुवातीच्या काळातील काही धक्क्यांनी लष्करी क्षमतेत असलेल्या काही असंतुलनाकडेही निर्देश केला. आवश्यक स्क्वाड्रन क्षमतेचा अभाव, लांब पल्ल्याच्या प्रहार यंत्रणांच्या मर्यादा आणि इलेक्ट्रॉनिक युद्धाच्या आघाडीवर दिसलेल्या उणिवा तातडीने दूर करून स्वतःला अधिक सामर्थ्यवान बनवावे लागेल.

ऑपरेशन सिंदूरमध्ये पाकिस्तानला मिळालेली चिनी गुप्तचर माहिती आणि लष्करी साहित्याचे सहकार्य-समर्थन देखील दुर्लक्षित करता येणार नाही. या गुंतागुंतीमुळे दोन आघाड्यांवरील संभाव्य संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर भारताची तयारी अधिक सखोल आणि भक्कम करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.

ऑपरेशन सिंदूरसह भारताने दहशतवादाचा मुकाबला करण्याबाबत आपला दृष्टिकोन अधिक स्पष्ट केला. दहशतवादी घटक आणि त्यांना आश्रय देणारे देश यांच्यात कोणताही फरक केला जाणार नाही आणि त्यांना याची किंमत चुकवावी लागेल, हे भारताने निक्षून सांगितले. या मोहिमेचे तांत्रिक पैलू देखील तितकेच महत्त्वाचे आहेत. यामध्ये ड्रोन, 'लोइटरिंग म्युनिशन्स' म्हणजेच घातक ड्रोन आणि अत्याधुनिक हवाई संरक्षण कवच यांचा व्यापक वापर केवळ भारताच्या स्वतःच्या अनुभवावर आधारित नव्हता, तर त्यामध्ये जागतिक संघर्षांच्या प्रवाहातून घेतलेल्या धड्यांचाही लाभ घेतला गेला. याचाच परिणाम म्हणून भारताने संरक्षण उपकरणांच्या आत्मनिर्भरतेच्या प्रयत्नांना गती दिली आहे. ऑपरेशन सिंदूरमध्ये पाकिस्तानला मिळालेले चिनी गुप्तचर माहिती आणि लष्करी साहित्याचे सहकार्य-समर्थन देखील दुर्लक्षित करता येणार नाही. या गुंतागुंतीमुळे दोन आघाड्यांवरील संभाव्य संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर भारताची तयारी अधिक सखोल आणि भक्कम करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.

कारवाईसह मजबूत सामरिक तयारीची गरज

आपल्याला आपली इच्छाशक्ती आणि क्षमता या दोन्हींना अधिक धार द्यावी लागेल आणि ही गोष्ट केवळ घोषणांपुरती मर्यादित न राहता गरजेच्या वेळी तत्परतेने वापरण्यायोग्यही बनली पाहिजे. 'चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ' (CDS) सारखी पाऊले खूप चांगली राहिली आहेत, परंतु या संरचनेच्या अंतर्गत सशस्त्र दलांमधील समन्वय अधिक सुधारावा लागेल. हे खरे आहे की समन्वयात काही सुधारणा झाली आहे, परंतु नियोजन, कमांड स्ट्रक्चर आणि संसाधनांचे वाटप यांमधील एकत्रीकरणाचा अभाव आणि असंतुलन अजूनही कायम आहे. यामध्ये सर्वात मोठे आव्हान हे हेतूला प्रत्यक्ष रूप देण्याचे असेल; जसे की सैन्यदलांच्या संस्थात्मक संस्कृतींमध्ये सुसंवाद निर्माण करणे, लष्कराच्या विविध अंगांमधील लवचिकता वाढवणे आणि सामरिक तयारीच्या दिशेने एकात्मिक संरचना तयार करणे. जर धोरणात्मक बदल कायमस्वरूपी करायचा असेल, तर तंत्रज्ञानाच्या आधुनिकीकरणासह या संघटनात्मक सुधारणांवरही लक्ष द्यावे लागेल.

भारताच्या सामरिक परिदृश्यात ऑपरेशन सिंदूर हा एक असा टप्पा बनून समोर आला, जिथे हेतू, क्षमता आणि धोरणात्मक पैलू पूर्ण स्पष्टतेसह एकमेकांशी सुसंगत दिसले. याने हे दर्शवले की हा दबावाखाली येणारा जुना भारत नाही, तर शत्रूवर दबाव निर्माण करणारा भारत आहे, जिथे तांत्रिक श्रेष्ठतेचा लाभ घेऊन संघर्षाचा विस्तार न करताच आपले पर्याय वाढवण्यात मोठे यश मिळाले. त्या संघर्षात मिळालेले यश टिकवून ठेवण्यासाठी राजकीय संकल्प घेणे आवश्यक असेल, जो दिखाऊ सुधारणांऐवजी संस्थात्मक सुधारणांना प्राधान्य देईल. जर असे झाले नाही, तर ऑपरेशन सिंदूरमुळे निर्माण झालेल्या शक्यता केवळ एका गमावलेल्या संधीचे प्रतीक बनून राहतील.

हा लेख सर्वप्रथम 'दैनिक जागरण'मध्ये प्रसिद्ध झाला आहे.

• Indian Defence
• China
• India
• Neighbourhood
• Pakistan
• counter terrorism India
• drone warfare India
• India defence policy
• India military strategy
• India Pakistan conflict
• Indian Army
• Operation Sindoor
• strategic deterrence India
• Terrorism

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

PREV