व्हेनेझुएलामधील अमेरिकेच्या अचूक युद्धकारवाईने युद्धभूमीवर ठोस परिणाम साधले, मात्र तिचा व्यापक धोरणात्मक रोडमॅप अद्याप अस्पष्टच आहे.
Image Source: Getty Images
मागील वर्ष आणि चालू वर्षात अनेक संघर्ष घडून आले आहेत. यामध्ये इतरांसह रशिया–युक्रेनमधील सुरू असलेले युद्ध, हमास–इस्रायल संघर्ष, भारत–पाकिस्तानमधील चकमकी, इराणच्या लष्करी सुविधांवर इस्रायल आणि अमेरिकेचे हल्ले, थायलंड–कंबोडिया तणाव, तसेच मध्य आफ्रिकेतील विविध गृहयुद्धांचा समावेश आहे. या युद्धांची काही वैशिष्ट्ये, विशेषतः त्यातील हिंसा आणि क्रौर्य, नवी नाहीत. तरीही, भविष्यात सशस्त्र संघर्ष कसे विकसित होऊ शकतात याबाबत ही युद्धे नवे धडे देतात. युक्रेनने मानवरहित प्रणालींच्या वापराबाबत महत्त्वपूर्ण अंतर्दृष्टी दिली असून, हा कल पुढील काळात अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे. गाझामधील इस्रायलच्या मोहिमेमुळे, दीर्घकाळ चालणाऱ्या बॉम्बहल्ल्यांना मोठ्या शहरी भागांना सामोरे जावे लागल्यास संघर्षांचा शेवटचा टप्पा किती भयावह असू शकतो, याचे अधिकच निराशाजनक चित्र समोर आले आहे.
या पार्श्वभूमीवर, व्हेनेझुएलामधील अमेरिकेची तथाकथित “विशेष कारवाई” तिच्या दिसून आलेल्या यशामुळे विशेषत्वाने उठून दिसते. ही कारवाई अत्यंत काटेकोरपणे नियोजित होती आणि त्यात मोठ्या प्रमाणावर गुंतागुंत होती, ज्यातून अमेरिकेची लष्करी आणि गुप्तचर क्षमता स्पष्टपणे दिसून आली. अत्यल्प बळाचा वापर करून आणि अत्यंत वेगाने ही कारवाई पार पाडण्यात आली, आणि तिची उद्दिष्टे साध्य करण्यात आली. ज्यात निकोलस मादुरो आणि त्यांच्या पत्नीची अटक समाविष्ट होती. या कारवाईचे प्रमुख समर्थन स्वसंरक्षण या कारणावर आधारित होते. अमेरिकेने या मोहिमेचे वर्णन अंमली पदार्थांची तस्करी आणि आंतरराष्ट्रीय संघटित गुन्हेगारीविरोधातील कारवाई म्हणून केले, जी अमेरिकेच्या सुरक्षेस संभाव्य धोका निर्माण करत होती, असे तिचे म्हणणे होते.
3 जानेवारी 2026 रोजी झालेल्या पत्रकार परिषदेत, ऑपरेशन ॲब्सोल्यूट रिसॉल्वच्या निकालांची घोषणा राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी केल्यानंतर, अमेरिकेच्या जॉइंट चीफ ऑफ स्टाफचे अध्यक्ष डॅन केन यांनी सांगितले की या कारवाईत 150 पेक्षा अधिक विमाने सहभागी होती. यामध्ये लढाऊ विमाने, बॉम्बर्स, पाळत ठेवणारी विमाने, गुप्तचर विमाने आणि हेलिकॉप्टर्स यांचा समावेश होता. त्यांनी हेही स्पष्ट केले की या मोहिमेत संपूर्ण संयुक्त दल सहभागी होते जसे की लष्कर, नौदल, हवाई दल, मरीन, स्पेस फोर्स आणि गुप्तचर संस्था.
या कारवाईत सहभागी असलेल्या विमानांमध्ये F-35, F/A-18, E/A-18, F-22 ही लढाऊ विमाने, विशेषतः B-1 बॉम्बर्स, तसेच मानवरहित विमाने (ड्रोन्स) आणि E-2 Hawkeye विमाने यांचा समावेश होता.
केन यांच्या मते, ही विमाने 20 वेगवेगळ्या भू-आधारित आणि समुद्र-आधारित ठिकाणांहून उड्डाण करून आली होती, आणि सहाय्यक विमानेही या मोहिमेत सहभागी होती. सैन्याला वाहून नेणारी हेलिकॉप्टर्स व्हेनेझुएलाच्या दिशेने जात असताना समुद्रसपाटीपासून अवघ्या 100 फुट उंचीवर उडत होती. लक्ष्य क्षेत्राजवळ पोहोचण्यापूर्वी, हेलिकॉप्टर्सचा सुरक्षित प्रवास सुनिश्चित करण्यासाठी हवाई संरक्षण प्रणाली निष्क्रिय करण्यात आल्या. मादुरो यांच्या निवासस्थानी पोहोचल्यानंतर, हेलिकॉप्टर्सवर गोळीबार झाला, ज्याला अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी स्वसंरक्षण म्हणून प्रत्युत्तर दिले. एका हेलिकॉप्टरला फटका बसला, मात्र ते उडण्यायोग्य स्थितीत राहिले. हेलिकॉप्टर्स परत निघताना, लढाऊ विमाने आणि ड्रोनद्वारे संरक्षक दडपशाही हल्ले करण्यात आले.
केन यांनी हेही नमूद केले की प्रत्यक्ष शस्त्रास्त्र कारवाईपूर्वी, अमेरिकन स्पेस कमांड आणि अमेरिकन सायबर कमांड कडून नॉन-कायनेटिक उपायांचा वापर करून व्हेनेझुएलाची हवाई संरक्षण व्यवस्था दडपण्यात आली. यापूर्वी ट्रम्प यांनी सांगितले होते की वीजेचे-जाळे (ग्रीड) “आपल्याकडे असलेल्या विशिष्ट कौशल्यामुळे” बंद पडले. त्यानंतर, व्हेनेझुएलाच्या लष्करी संवाद प्रणाली जॅम करण्यात आल्या आणि रडार प्रणालीला स्पुफ म्हणजेच छेडछाड करून आकाश स्वच्छ असल्याचे दाखवण्यात आले, असे दावे करण्यात आले आहेत. कमांड साखळीतील संवाद खंडित झाल्यामुळे, मादुरो यांना आपल्या जनरल्सशी संपर्क साधता आला नाही, असेही वृत्त आहे.
तथापि, या कारवाईतील सूक्ष्म तपशीलांबाबत अनेक प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. एका विश्लेषकाच्या मते, व्हेनेझुएलाच्या प्रणालींचे जॅमिंग झाले असण्याची शक्यता कमी आहे. अमेरिकेने व्हेनेझुएलाची हवाई संरक्षण व्यवस्था विशेषतः S-300 प्रणाली कशी निष्प्रभ केली, याबाबतही शंका व्यक्त केल्या जात आहेत. लढाऊ विमानांव्यतिरिक्त, व्हेनेझुएलाकडे S-300, Buk-2 आणि S-125 Pechora ही जमिनीवरून हवेत मार करणारी क्षेपणास्त्र प्रणाली, स्वीडन, अमेरिका आणि रशियातून घेतलेल्या सुमारे 500 L-70 अँटी-एअरक्राफ्ट तोफा, तसेच स्वीडन आणि रशियातून मिळालेली 5,000 मॅनपॅड्स (हातात धरून वापरता येणारी हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्रे) होती. तरीही, अतिशय कमी उंचीवर उडणाऱ्या अमेरिकन हेलिकॉप्टर्सवर यापैकी एकाही प्रणालीतून गोळीबार करण्यात आला नाही. कराकासमध्ये अमेरिकन हल्ल्यांमुळे झालेल्या स्फोटांचे व्हिडिओ कोणत्याही प्रतिहल्ल्याचे संकेत दाखवत नाहीत, ज्यावरून व्हेनेझुएलाचे सैन्य मागे हटले होते किंवा जाणूनबुजून कारवाई टाळत होते, असे सूचित होते.
ही धाडसी कारवाई जिच्यात उच्च दर्जाची कार्यकारी अचूकता दिसून आली, ही खरंतर महिन्यांपूर्वी सुरू झालेल्या एका प्रक्रियेचा शेवट असू शकते. एका CIA स्रोताने सरकारच्या आतून मादुरोवर लक्ष ठेवले होते, अशी माहिती आहे. एजन्सीने स्टेल्थ ड्रोनचा वापर करून त्यांच्या हालचालींचे निरीक्षण केले आणि देशात एक पथक पाठवून मादुरोचा “पॅटर्न ऑफ लाईफ” तयार केला, म्हणजेच त्यांच्या दैनंदिन हालचालींचा तपशीलवार मागोवा घेतला. यासोबतच कथित ड्रग-बोटीवर हल्ले करण्याची मोहीमही राबवण्यात आली. मादुरोच्या काही सहकाऱ्यांना आपल्या बाजूने वळवण्यात आले असावे आणि संपूर्ण घटनेदरम्यान सुरक्षा यंत्रणा निष्क्रिय राहील याचीही व्यवस्था करण्यात आली असावी. कडेकोट संरक्षण असलेल्या संकुलावर झालेला छापा या दीर्घ मोहिमेचा कळस ठरला.
आपल्याला एवढे मात्र निश्चितपणे माहीत आहे की व्हेनेझुएलाच्या बाजूने सुमारे 80 जणांचा मृत्यू झाला, ज्यामध्ये मादुरोचे 32 क्युबन अंगरक्षक समाविष्ट होते. त्यांच्या मृत्यूच्या परिस्थितीभोवती मोठ्या प्रमाणावर तर्कवितर्क आहेत. ते अत्यंत प्रशिक्षित व्यक्ती होते, आणि एकाही अमेरिकन जवानाच्या मृत्यूची नोंद नसणे हे चकमक नेमकी कशी घडली, याबाबत प्रश्न निर्माण करते. उर्वरित 48 जणांचा मृत्यू फुएरटा टियूना (Fuerte Tiuna) या लष्करी संकुलातील जवळच्या हवाई संरक्षण प्रणालींवर आणि फ्रान्सिस्को डे मिरांडा (Francisco de Miranda) हवाई तळावर झालेल्या हल्ल्यांमध्ये झाला असावा, असा अंदाज आहे.
मात्र शेवटी, ही लष्करी क्षमता धोरणात्मकपेक्षा अधिक टॅक्टिकल स्वरूपाची होती. हेच चित्र मागील जूनमधील इराणवरील अमेरिकन हल्ल्यांबाबतही दिसते, तसेच ऐतिहासिकदृष्ट्या 1991 आणि 2002 मधील गल्फ युद्धांच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांमध्येही असेच आढळते.
अमेरिकेला ज्या ठिकाणी अडचणींचा सामना करावा लागला आहे, तो त्याच्या धोरणात्मक दृष्टिकोनात आहे. याच कारणामुळे इराक आणि अफगाणिस्तानमध्ये अपेक्षेपेक्षा कमी परिणाम साधले गेले. फ्रांझ-स्टेफान गॅडी यांच्या मते, मोठ्या प्रमाणावरील पारंपरिक युद्धासाठी राजकीय आणि आर्थिक धोरणात्मक खोली आवश्यक असते. मात्र, अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष दीर्घकाळ चालणारी युद्धे लढण्यासाठी लागणारी औद्योगिक हालचाल, लॉजिस्टिक्स आणि आवश्यक राजकीय सहनशक्ती यामध्ये आपल्या जनतेला गुंतवण्यास कचरले आहेत. परिणामी, अमेरिकेची धोरणात्मक संस्कृती हळूहळू अत्यंत कौशल्यपूर्ण, पण मर्यादित स्वरूपाच्या टॅक्टिकल कारवाया किंवा छापे यांना प्राधान्य देऊ लागली आहे.
हे त्या तर्काचे प्रतिबिंब आहे, ज्यावर गेल्या अर्ध्या शतकातील अमेरिकेच्या लष्करी हस्तक्षेपांची पायाभरणी झाली आहे, म्हणजेच “दुसऱ्या दिवसाचा” (डे आफ्टर) प्रश्न. कारवायांच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात अमेरिकेची कामगिरी अनेकदा अत्यंत प्रभावी ठरते; मात्र त्यानंतर काय घडणार आहे, याबाबत स्पष्ट आराखडा नेहमीच मांडला जात नाही. याचमुळे इराक आणि अफगाणिस्तानमधील अपयशी परिणाम समोर आले. व्हेनेझुएलाच्या बाबतीतही पुढील टप्पा कसा आकार घेणार, यासंदर्भात अशीच पद्धत दिसून येते. अमेरिका देश “चालवेल” असे तिने म्हटले असले, तरी ते कसे केले जाईल याबाबत कोणताही सार्वजनिकपणे स्पष्ट केलेला रोडमॅप उपलब्ध नाही.
दरम्यान, अमेरिकेने जे साध्य केले आहे ते म्हणजे आपल्या संभाव्य विरोधकांना आपल्या लष्करी क्षमतेचा स्पष्ट संदेश देणे, विशेषतः नॉन-कायनेटिक क्षेत्रांतील क्षमता आणि संयुक्त दल (जॉइंट फोर्स) कसे कार्य करते, याबाबत.
मनोज जोशी हे ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनचे डिस्टिंग्विशड फेलो आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Manoj Joshi is a Distinguished Fellow at the ORF. He has been a journalist specialising on national and international politics and is a commentator and ...
Read More +
PREV
