UAE चे एरोस्पेस क्षेत्र परदेशी प्रणालींचे केवळ खरेदीदार राहिलेले नसून, धोरणात्मक संस्था, दीर्घकालीन नियोजन आणि नवोपक्रम-आधारित औद्योगिकीकरण यांच्या मार्गदर्शनाखाली स्वदेशी क्षमतांचा निर्माता म्हणून विकसित झाले आहे.
Image Source: Getty Images
गेल्या पाच दशकांत, संयुक्त अरब अमिराती (UAE) ने मध्यपूर्वेतील सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण अशा एरोस्पेस परिसंस्थांपैकी एक शांतपणे उभारली आहे आणि या क्षेत्राला आपल्या राष्ट्रीय विकासाचा एक धोरणात्मक आधारस्तंभ बनवले आहे. सुरुवातीला हे क्षेत्र पूर्णपणे परदेशी खरेदीवर अवलंबून होते; मात्र कालांतराने ते अधिक आत्मविश्वासपूर्ण आणि सक्षम अशा स्वदेशी औद्योगिक परिसंस्थेत रूपांतरित झाले आहे. हा प्रवास अचानक घडलेला नाही. तो सूक्ष्म नियोजन, संस्थात्मक शिस्त आणि वास्तविक क्षमतांची निर्मिती करण्याच्या राष्ट्रीय बांधिलकीद्वारे टप्प्याटप्प्याने आकाराला आला आहे. ज्या क्षेत्रात अनेक देश अजूनही बाह्य पुरवठादारांवर अवलंबून आहेत, त्या क्षेत्रात संयुक्त अरब अमिरातीने महत्त्वाकांक्षी आणि आत्मनिर्भर असा मार्ग स्वीकारला आहे.
सुरुवातीला हे क्षेत्र पूर्णपणे परदेशी खरेदीवर अवलंबून होते; मात्र कालांतराने ते अधिक आत्मविश्वासपूर्ण आणि सक्षम अशा स्वदेशी औद्योगिक परिसंस्थेत रूपांतरित झाले आहे.
सुरुवातीच्या काळात, UAE च्या एरोस्पेस परिसंस्थेची ओळख प्रामुख्याने प्रगत लढाऊ विमाने, देखरेख (सर्व्हिलन्स) विमाने, हेलिकॉप्टर आणि अचूक शस्त्रास्त्रे यांसारख्या साधनांची आंतरराष्ट्रीय पुरवठादारांकडून खरेदी करण्यावर आधारित होती. राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी ही खरेदी अत्यावश्यक मानली जात होती आणि त्यामुळे देश आधुनिक लढाऊ क्षमतेसह कार्य करू शकत होता. मात्र या मॉडेलमध्ये काही मूलभूत मर्यादा होत्या. स्थानिक दलांनी विमाने आणि संबंधित संरक्षण प्रणालींचे संचालन केले, तरी तांत्रिक ज्ञान, देखभाल व्यवस्था आणि अभियांत्रिकी कौशल्य यांची सखोल पातळी परदेशातच राहिली. इतर वेगाने आधुनिकीकरण करणाऱ्या संरक्षण खरेदीदारांप्रमाणेच UAE देखील क्षमता “खरेदी” करत होता, परंतु ती स्वतः “उभारण्याच्या” टप्प्यावर अद्याप पोहोचला नव्हता.
खऱ्या अर्थाने बदल तेव्हा घडू लागला, जेव्हा देशांतर्गत देखभाल, दुरुस्ती आणि ओव्हरहॉल (मेंटेनन्स, रिपेअर अँड ओव्हरहॉल MRO) क्षमतेचा विस्तार करण्यात आला. जरी या प्रक्रियेला मोठ्या खरेदी घोषणांइतके लक्ष मिळाले नाही, तरीही तो एक निर्णायक टप्पा ठरला. प्रमुख प्लॅटफॉर्म्सची देखभाल देशांतर्गत आणल्यामुळे अभियंते, तंत्रज्ञ आणि व्यवस्थापकांना गुंतागुंतीच्या लष्करी प्रणालींसोबत प्रत्यक्ष काम करण्याची संधी मिळाली. स्थानिक MRO हे राष्ट्रीय एरोस्पेस क्षेत्राचे पहिले “प्रशिक्षण केंद्र” ठरले. याच माध्यमातून देशाने तज्ज्ञांची पहिली पिढी घडवली आणि तांत्रिक उत्कृष्टतेची संस्कृती विकसित केली, जी पुढे जाऊन व्यापक धोरणात्मक महत्त्वाकांक्षांना आधार देणारी ठरली.
ऑफसेट्सच्या माध्यमातून अभियांत्रिकी केंद्रे, सिम्युलेटर कार्यक्रम, घटक उत्पादन उपक्रम आणि विशेष सहाय्य सुविधा उभारण्यात आल्या. अधिक महत्त्वाचे म्हणजे, हे उपक्रम स्वतंत्र स्वरूपात न राबवता व्यापक धोरणात्मक दृष्टीकोनाशी संलग्न करण्यात आले.
यानंतर “ऑफसेट्स” हे राष्ट्रीय विकासाचे प्रभावी साधन बनले. परदेशी करारांशी जोडलेल्या केवळ बंधनांप्रमाणे त्यांच्याकडे पाहण्याऐवजी, देशाने त्यांचा वापर क्षमता निर्माण करण्यासाठी केला. ऑफसेट्सच्या माध्यमातून अभियांत्रिकी केंद्रे, सिम्युलेटर कार्यक्रम, घटक उत्पादन उपक्रम आणि विशेष सहाय्य सुविधा उभारण्यात आल्या. अधिक महत्त्वाचे म्हणजे, हे उपक्रम स्वतंत्र स्वरूपात न राबवता व्यापक धोरणात्मक दृष्टीकोनाशी संलग्न करण्यात आले. यामुळे भविष्यात अधिक व्यापक एरोस्पेस कार्यास आधार देणाऱ्या औद्योगिक पायाभूत रचनेची प्राथमिक पायाभरणी झाली.
तवाझुन कौन्सिलच्या उत्क्रांतीने आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला. सुरुवातीला ऑफसेट्सवर लक्ष केंद्रित करणारी ही संस्था पुढे जाऊन संरक्षण औद्योगिकीकरणाचे मार्गदर्शन करणारी प्रमुख राष्ट्रीय संस्था बनली. संरक्षण खरेदी निर्णयांना दीर्घकालीन क्षमताविकासाच्या उद्दिष्टांशी जोडण्याची जबाबदारी तिने स्वीकारली. देशाला कोणत्या क्षेत्रांत सार्वभौम क्षमता आवश्यक आहे, ज्ञान हस्तांतरण कसे घडवायचे, स्थानिक पुरवठादारांना कसे सक्षम करायचे आणि कोणत्या भागीदारीतून ठोस औद्योगिक परिणाम साध्य होतील याचे धोरणात्मक नियोजन तवाझुनने केले. संरक्षण खरेदी, औद्योगिक नियोजन आणि राष्ट्रीय सुरक्षा प्राधान्यांमध्ये अशी सुसंगती निर्माण करणारी संस्था फारच कमी देशांकडे आहे.
देशाने टप्प्याटप्प्याने प्रगती करण्याच्या पलीकडे झेप घेतल्याचे सर्वात स्पष्ट चिन्ह म्हणजे स्वदेशी प्लॅटफॉर्म्सचा उदय. कॅलिडस B-250 या हलके हल्ले करणाऱ्या (लाइट अटॅक) विमानाच्या विकासाने एक महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला. या प्रकल्पाने देश स्वतःच्या कार्यकारी गरजांनुसार लष्करी विमानाची रचना, एकत्रीकरण आणि उत्पादन करू शकतो हे सिद्ध केले. 2027 पर्यंत प्रमाणन (सर्टिफिकेशन) लक्ष्य ठेवलेले B-250 हे राष्ट्रीय एरोस्पेस क्षमतेच्या सातत्यपूर्ण परिपक्वतेचे प्रतीक आहे. यासोबतच, मानवरहित प्रणालींच्या वेगवान विकासाने स्थानिक उद्योग नवोपक्रम, प्रणाली एकत्रीकरण आणि कार्यगती महत्त्वाची असलेल्या क्षेत्रांत प्रभावीपणे स्पर्धा करू शकतो हे दर्शवले. येथे पारंपरिक औद्योगिक वारशापेक्षा तांत्रिक सर्जनशीलता आणि वेग अधिक निर्णायक ठरले आहेत.
तवाझुन कौन्सिलच्या उत्क्रांतीने आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला. सुरुवातीला ऑफसेट्सवर लक्ष केंद्रित करणारी ही संस्था पुढे जाऊन संरक्षण औद्योगिकीकरणाचे मार्गदर्शन करणारी प्रमुख राष्ट्रीय संस्था बनली. संरक्षण खरेदी निर्णयांना दीर्घकालीन क्षमताविकासाच्या उद्दिष्टांशी जोडण्याची जबाबदारी तिने स्वीकारली.
अलीकडील वर्षांत प्रगत तंत्रज्ञान भागीदारींचा व्यापक विस्तार दिसून आला असून, तो विकासाच्या पुढील टप्प्याकडे निर्देश करतो. मार्लन स्पेस आणि लॉफ्ट ऑर्बिटल यांच्यातील सहकार्य जे प्रगत सेन्सिंग, सागरी जागरूकता आणि एकात्मिक देखरेख उपायांवर केंद्रित आहे. ते मध्यपूर्वेत “ऑर्बिटवर्क्स” या स्थानिक उत्पादन केंद्राच्या स्थापनेद्वारे एक महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरले आहे. या उपक्रमातून संयुक्त अरब अमिराती केवळ प्लॅटफॉर्म विकासापुरते मर्यादित न राहता जटिल प्रणाली-स्तरीय क्षमतांच्या निर्मितीकडे वाटचाल करत असल्याचे स्पष्ट होते. या घडामोडी दर्शवतात की देश केवळ विमाने किंवा मानवरहित प्रणाली तयार करत नाही, तर हवाई, सागरी आणि इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक क्षेत्रातील क्षमतांना आधुनिक संरक्षण प्रणालींमध्ये एकत्रित करणाऱ्या प्रगत तंत्रज्ञानाच्या निर्मितीतही अग्रस्थानी येत आहे. अशा प्रकारे UAE नवोपक्रम आणि कौशल्याचे केंद्र म्हणून उदयास येत आहे.
एज (EDGE) ग्रुपची स्थापना ही या गतीला अधिक बळ देणारी ठरली. अनेक संरक्षण-संबंधित संस्थांना एका प्रगत तंत्रज्ञान परिसंस्थेखाली एकत्र आणून देशाने प्रमाण, समन्वय आणि एकात्मिक उपाय पुरवण्याची क्षमता असलेले औद्योगिक व्यासपीठ निर्माण केले. एज हे धोरणात्मक दृष्टीचे कार्यान्वयन करणारे अंग ठरले जे कल्पनांना प्रत्यक्ष उत्पादन, प्रोटोटाइप्स आणि निर्यात संधींमध्ये रूपांतरित करणारे ठरले. संशोधन, अभियांत्रिकी, उत्पादन आणि धोरणात्मक नियोजन यांना एका सुसंगत रचनेत आणण्यामुळे देश अधिक एकसंध आणि उद्देशपूर्ण पद्धतीने कार्य करू लागला.
तथापि, काही वास्तविक आव्हाने अद्याप कायम आहेत. सेन्सर्स, प्रॉपल्सन प्रणाली, ॲडव्हान्स्ड मटेरियल्स आणि एव्हियोनिक्स यांसारख्या महत्त्वाच्या घटकांसाठी देश अजूनही आंतरराष्ट्रीय पुरवठादारांवर अवलंबून आहे. पुरवठा साखळी अधिक सक्षम व स्थानिक बनवण्यासाठी सातत्यपूर्ण गुंतवणूक आणि देश प्रभावीपणे स्पर्धा करू शकतो अशा क्षेत्रांची काळजीपूर्वक निवड आवश्यक आहे. मानवी भांडवल हा देखील एक मर्यादक घटक राहिला आहे. लष्करी एरोस्पेस क्षेत्र अत्यंत ज्ञान-केंद्रित आहे, आणि हे ज्ञान अनुभवातून हळूहळू विकसित होते. जागतिक स्तरावर भरती, शैक्षणिक सुधारणा आणि प्रशिक्षण कार्यक्रमांद्वारे देशाने उल्लेखनीय प्रगती केली असली तरी दीर्घकालीन देशांतर्गत कौशल्य विकासावर सातत्याने भर देणे आवश्यक आहे. डिजिटल युगात सार्वभौमत्व टिकवण्यासाठी सॉफ्टवेअर, डेटा आणि प्रणाली एकत्रीकरणावरील नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे. भविष्यात एखाद्या एरोस्पेस प्रणालीची खरी स्वायत्तता याच घटकांवर अवलंबून असेल.
कॅलिडस B-250 या हलके हल्ले करणाऱ्या (लाइट अटॅक) विमानाच्या विकासाने एक महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला. या प्रकल्पाने देश स्वतःच्या कार्यकारी गरजांनुसार लष्करी विमानाची रचना, एकत्रीकरण आणि उत्पादन करू शकतो हे सिद्ध केले.
या सर्व आव्हानांनंतरही एकूण दिशा आशादायक आहे. संयुक्त अरब अमिरातीने खरेदीदारापासून निर्माता होण्याकडे सातत्यपूर्ण आणि सुसंगत पावले टाकली आहेत. संरक्षण औद्योगिक विकासात क्वचितच दिसणारी सुसंगती येथे साध्य झाली आहे. देशाने स्वदेशी देखभाल क्षमता विकसित केली, ऑफसेट्सना धोरणात्मक गुंतवणुकीत रूपांतरित केले, सक्षम संस्था उभारल्या, पहिले स्वदेशी विकसित विमान सादर केले, मानवरहित प्रणालींमध्ये प्रगती साधली आणि उच्च-मूल्य तंत्रज्ञान क्षेत्रांमध्ये आपली उपस्थिती वाढवणाऱ्या भागीदारी केल्या. थोडक्यात, UAE ने एक तरुण परंतु झपाट्याने परिपक्व होत असलेली औद्योगिक परिसंस्था उभारली आहे.
UAE चे एरोस्पेस क्षेत्र दीर्घकालीन दृष्टी, राष्ट्रीय एकात्मता आणि धोरणात्मक संयम यांच्या प्रभावी संगमाचे उदाहरण आहे. हा प्रवास अद्याप पूर्ण झालेला नाही. पुरवठा साखळीची खोली वाढवणे, कौशल्य विकास आणि तंत्रज्ञान प्रवेश यांसारख्या क्षेत्रांत अजून मोठे काम बाकी आहे. तथापि, आतापर्यंत ज्या उद्देशपूर्णतेने आणि शिस्तबद्धतेने देशाने वाटचाल केली आहे, ती कायम राहिली तर UAE जागतिक एरोस्पेस क्षेत्रात एक महत्त्वपूर्ण योगदानकर्ता म्हणून उदयास येण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. खरेदीदारापासून निर्माता होण्याची ही प्रक्रिया आता ठामपणे सुरू झाली असून, तिची गती वर्षागणिक वाढत आहे.
भरत गोपालस्वामी हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अवकाश तंत्रज्ञान आणि प्रगत प्रणालींमध्ये व्यापक अनुभव असलेले एरोस्पेस व संरक्षण तज्ज्ञ आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Bharath Gopalaswamy (PhD) is an aerospace, defence, and emerging-technology executive with extensive experience leading growth, strategy, and advanced programmes across the US, Europe, and the ...
Read More +
PREV
