शेख हसीनांचा सत्तेवरून पाडाव झाल्यानंतर बांगलादेशात मोठ्या प्रमाणात राजकीय उलथापालथ सुरू झाली आहे. धर्मनिरपेक्षतेच्या मागे पडत चाललेल्या पार्श्वभूमीवर युवकांच्या नेतृत्वातील नवीन शक्ती उगम पावत आहेत.
.jpg)
Image Source: Getty
अलीकडेच बांगलादेशच्या सल्लागार परिषदेनं 2009 च्या दहशतवादविरोधी कायद्यात सुधारणा करणारा अध्यादेश मंजूर केला आहे. या सुधारणेनुसार, प्रमुख सल्लागार मोहम्मद युनूस यांनी आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालयाकडून सुरू असलेल्या चौकशी पूर्ण होईपर्यंत अवामी लीग पक्षाच्या सर्व राजकीय कृतींवर बंदी घातली आहे. हा निर्णय ‘नॅशनल सिटिझन पार्टी’ या बांगलादेशातील पहिल्या विद्यार्थ्यांद्वारे स्थापन झालेल्या राजकीय पक्षाने केलेल्या तीन दिवसांच्या आंदोलनामुळे घेण्यात आला. या आंदोलनात अनेक विद्यार्थी आणि राजकीय संघटनांचाही सहभाग होता. या घटनांमधून असे स्पष्ट होते की बांगलादेशात नव्या राजकीय शक्ती उदयाला येत आहेत. मात्र, धर्मनिरपेक्ष आणि विवेकी राजकारणासाठी कमी होत चाललेली जागा ही या नव्या पक्षांसाठी आणि देशाच्या लोकशाहीसाठी मोठी अडचण आहे.
नॅशनल सिटिझन पार्टी या पक्षाची स्थापना ‘स्टुडंट्स अगेन्स्ट डिस्क्रिमिनेशन’ (SAD) आणि ‘जातीया नागरिक समिती’ (National Citizens’ Committee) या संघटनांमधून झाली आहे. या दोन्ही गटांनी शेख हसीनांविरुद्ध मोठ्या प्रमाणावर आंदोलनं केली होती. नॅशनल सिटिझन पार्टीचा संयोजक नाहिद इस्लाम हा विद्यार्थी चळवळीतील प्रमुख नेता होता, ज्याने अवामी लीगच्या आरक्षण आणि आर्थिक धोरणांवर जोरदार टीका केली होती. 2024 च्या जुलैमध्ये सुरू झालेल्या विद्यार्थी आंदोलनापासून 28 फेब्रुवारी 2025 रोजी नॅशनल सिटिझन पार्टीच्या अधिकृत स्थापनेपर्यंतचा प्रवास हा बांगलादेशाच्या राजकारणातील एक ऐतिहासिक टप्पा ठरतो.
नॅशनल सिटिझन पार्टी स्वतःला मध्यममार्गी (centrist) पक्ष म्हणून सादर करत आहे. त्यांनी नवीन घटना समिती स्थापन करून एक नवीन संविधान तयार करण्याची मागणी केली आहे, ज्यामुळे बांगलादेशाचे संस्थापक शेख मुजीबूर रहमान यांच्या विचारधारेत आणि मूल्यांमध्ये मोठे बदल होतील.
या चळवळीच्या मूळ विचारांचा अवलंब करत नॅशनल सिटिझन पार्टीने ‘दुसऱ्या प्रजासत्ताका’ची संकल्पना मांडली आहे. हा पक्ष बांगलादेशाच्या राजकीय वाटचालीला नव्याने दिशा देऊ पाहतो आणि गेल्या अनेक दशकांतील राजकीय अपयश दुरुस्त करून देशाला ‘लोकशाही आणि राजकीय न्यायावर आधारित नव्या राजकीय राष्ट्रा’मध्ये रूपांतरित करू इच्छितो. वैचारिकदृष्ट्या, नॅशनल सिटिझन पार्टी स्वतःला मध्यममार्गी म्हणतो, पण त्यांनी संविधान बदलून शेख मुजीबूर रहमान यांच्या विचारसरणीत आमूलाग्र बदल करण्याची मागणी केली आहे. मात्र, त्यांनी नेमक्या कोणत्या विचारांवर टीका केली आहे आणि कोणत्या मूल्यांना ते बदलू इच्छितात, हे अद्याप स्पष्ट केलेले नाही. नॅशनल सिटिझन पार्टीने अवामी लीगचे 15 वर्षांचे राज्य हे ‘हुकूमशाही राजवट’ असल्याचे म्हटले आहे. त्यांनी अवामी लीगपासून स्वतःला वेगळं दाखवण्यासाठी केलेली जहाल टीका आणि भूमिकेमुळे नॅशनल सिटिझन पार्टीला उजव्या विचारसरणीच्या आणि धर्माधिष्ठित गटांच्या जवळ गेले आहे.
बांगलादेशाच्या स्थापनेच्या वेळी, मूळ संविधानात देश हा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र म्हणून घोषित केला गेला होता. मात्र नंतर संविधानात अनुच्छेद 2(A) समाविष्ट करून इस्लामला राष्ट्रधर्म म्हणून घोषित करण्यात आले. त्यानंतर एका घटनादुरुस्तीतून धर्मनिरपेक्षता पुन्हा आणण्यात आली, पण आता ती इस्लामच्या अधिकृत दर्जासोबतच अस्तित्वात आहे – ज्यामुळे एक गुंतागुंतीची आणि वादग्रस्त वैचारिक परिस्थिती निर्माण झाली आहे.
अवामी लीगने ऐतिहासिकदृष्ट्या धर्मनिरपेक्षतेचे समर्थन केले आणि अल्पसंख्याक समुदायांचा आधार घेतला. पण शेख हसीना सत्तेवरून खाली गेल्यानंतर राजकीय पोकळी निर्माण झाली आणि ती संधी अतिधर्माभिमानी पक्षांनी आपल्या प्रभाव विस्तारासाठी वापरली. ढाक्यात अशा अनेक गटांनी मोठमोठ्या रॅली घेतल्या आणि त्यांना जनतेचा मोठा पाठिंबाही मिळाला.
अवामी लीग (AL) आणि बांगलादेश नॅशनलिस्ट पार्टी (BNP) यांसारख्या मुख्य प्रवाहातील पक्षांनी पूर्वी अनेकदा कठोर धार्मिक गटांशी हातमिळवणी केली आहे. शेख हसीनांच्या सरकारनेदेखील जमत-ए-इस्लामी (JeI) आणि हेफाजत-ए-इस्लाम (HeI) यांसारख्या संघटनांशी द्विधा संबंध ठेवले. या संबंधांमुळे या पक्षांना ग्रामीण भागात आणि पारंपरिक विचारसरणी असलेल्या लोकांमध्ये धार्मिक आधार मिळाला. शाह अहमद शफी या हेफाजत-ए-इस्लामच्या नेत्याने तर हसीनांना 'क्वामींची आई' हे बिरूद दिले होते. तरीही, हसीनांचे सरकार दहशतवादाविरोधात कठोर भूमिका घेऊन धर्मांधतेवर नियंत्रण ठेवण्यात यशस्वी झाले. त्यांनी 2009 मध्ये अँटी-टेररिझम कायदा लागू केला आणि त्यात 2012 आणि 2013 मध्ये सुधारणा केल्या.
नव्या पिढीतील तरुण – जे ‘मुक्ति युद्धा’ म्हणजे स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात नव्हते आणि फक्त हसीनांच्या नेतृत्वाखालीच वाढले – ते आता अवामी लीगवर ‘निवडणूक हुकूमशाही’चा आरोप करतात. त्यांच्यासाठी धर्मनिरपेक्षता आणि हसीनांचे योगदान या गोष्टी काल्पनिक वाटतात.
सध्याच्या भ्रष्ट, ढिसाळ आणि निष्क्रिय वाटणाऱ्या व्यवस्थेवर त्यांचा विश्वास उरलेला नाही. काही तरुणांनी तर अवामी लीगचा बांगलादेशाच्या इतिहासाशी असलेला संबंध तोडण्याची मागणी केली आहे. या भावना त्यांनी शेख मुजीबुर रहमान (हसीनांचे वडील आणि अवामी लीगचे संस्थापक) यांच्या फोटोंचे नुकसान करून, आणि त्यांची मालमत्ता उद्ध्वस्त करून व्यक्त केल्या आहेत. त्यांनी तर हेही मागितले की, सरकारने शेख मुजीबुर रहमान यांचा ‘स्वातंत्र्य सैनिक’ म्हणून असलेला दर्जा रद्द करावा. अवामी लीगविरोधातील या नाराजीमुळे, आणि धर्मनिरपेक्षतेसाठी घटत चाललेल्या जागेमुळे, नॅशनल सिटिझन पार्टीसारखे नवोदित पक्ष एका गुंतागुंतीच्या राजकीय परिस्थितीत अडकले आहेत. अवामी लीगविरोधी आणि केंद्रस्थानी विचारधारेच्या भूमिकेमुळे नॅशनल सिटिझन पार्टीला काही अतिरेकी गटांशी जवळीक साधावी लागली आहे. त्यांनी हेफाजत-ए-इस्लामच्या सरचिटणीसाबरोबर संयुक्त निवेदनही दिले, ज्यात अवामी लीगचा पक्षनोंदणी परवाना रद्द करण्याची मागणी होती. नॅशनल सिटिझन पार्टी स्वतःला केंद्रस्थानी (centrist) पक्ष म्हणवतो, पण त्यामुळेच त्यांना उजव्या विचारसरणीच्या गटांशी थेट संघर्ष करता आलेला नाही. त्यामुळेच हा पक्ष नव्याने मतदारांमध्ये लोकप्रियता मिळवू पाहतो आहे.
उदाहरणार्थ, नॅशनल सिटिझन पार्टीने जमत-ए-इस्लामीच्या विद्यार्थी संघटनेला (इस्लामिक छात्र शिबीर) आंदोलनात मदतीबद्दल धन्यवाद दिले. मार्च 2025 मध्ये, 'हिज्ब-उत-तहरीर' (HuT) या जागतिक खलिफा समर्थक अतिरेकी संघटनेने ढाक्यात ‘खिलाफतसाठी मार्च’चे आयोजन केले होते, ज्याला नॅशनल सिटिझन पार्टीच्या सध्याच्या संयोजकाने पाठिंबा दिला होता. 3 मे 2025 रोजी हेफाजत-ए-इस्लामने महिलांच्या अधिकारांसाठी स्थापन झालेल्या आयोगाच्या विरोधात एक मोठी रॅली काढली. या रॅलीत त्यांनी ‘तृतीय लिंग’ यांसारख्या शब्दांचा समावेश नाकारला आणि समान हक्कांच्या प्रस्तावित सुधारणा फेटाळल्या. नॅशनल सिटिझन पार्टीच्या नेत्यांनीही या रॅलीत सहभागी होऊन त्याच भावना व्यक्त केल्या.
बांगलादेशातील अंतरिम सरकारने उजव्या विचारसरणीच्या पक्षांशी जवळीक निर्माण केली आहे, कारण या पक्षांनी शेख हसीनांच्या सरकारमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. आता या सरकारने ‘जमात-ए-इस्लामी’वरची बंदी हटवली आहे. त्याचवेळी काही कट्टर गटांनी इस्लामिक शरीयत कायदे लागू करण्याची मागणी करत सरकारला धमक्या दिल्या आहेत. याशिवाय ‘हेफाजत-ए-इस्लाम’ (HeI) सारख्या गटांनी महिलांसंबंधी सुधारणा आणि तृतीयपंथीयांच्या हक्कांवर टीका करत मोठ्या प्रमाणावर आंदोलने केली आहेत. दुसरीकडे, बांगलादेश नॅशनलिस्ट पार्टी (BNP) सरकारवर लवकरात लवकर सार्वत्रिक निवडणुका घेण्यासाठी दबाव टाकत आहे. काही अहवालांनुसार लष्कराने देखील सरकारला डिसेंबर 2025 मध्ये निवडणुका घेण्याचा सल्ला दिला आहे.
या सर्व पार्श्वभूमीवर – जेव्हा अनेक नव्या संघटना आणि पक्ष अजूनही प्राथमिक टप्प्यावर आहेत, आणि धर्मनिरपेक्ष व विवेकी राजकारणाची जागा कमी होत चालली आहे – अशा वेळी उजव्या विचारसरणीचे आणि अतिधर्माभिमानी गट आपले अस्तित्व आणि प्रभाव वाढवू शकतात. ते इतर गटांसोबत युती करत आपली विचारसरणी अधिक ठामपणे मांडू शकतात.
निवडणुका घेण्याची मागणी, अवामी लीगवर बंदी, आणि बांगलादेश नॅशनलिस्ट पार्टीच्या वाढत्या हालचाली – या सगळ्या गोष्टी नव्या तरुण पक्षांवर, जसे की नॅशनल सिटिझन पार्टी, प्रभाव टाकत आहेत. सिस्टिमवर नाराज असलेल्या आणि बदल घडवू इच्छिणाऱ्या या नव्या पिढीतील पक्ष आणि संघटना कट्टर गटांसोबत युती करू शकतात. यामुळे बांगलादेशातील लोकशाहीत एक पिढीजात बदल घडून येण्याची शक्यता वाढली आहे आणि देशात एक नवीन विचारधारा संघर्ष आकार घेऊ लागला आहे. आज जेव्हा धर्मनिरपेक्षतेचा प्रभाव कमी होत चालला आहे, अवामी लीगच्या वारशावर प्रश्न उपस्थित होत आहेत, आणि राजकारणातला मध्यममार्ग कमजोर झाला आहे. अशा वेळी उजव्या विचारसरणीचे गट आपली ताकद वाढवण्यासाठी अधिक अनुकूल वातावरण तयार करत आहेत. विशेषतः जर लवकर निवडणुका झाल्या, तर हे अधिक सोपे होऊ शकते. सध्या अनेक तरुण नवीन पक्षांना जसे की नॅशनल सिटिझन पार्टी पाठिंबा देत आहेत आणि राजकारणात सक्रिय सहभागी होण्याची इच्छा व्यक्त करत आहेत. मात्र, ही जी तथाकथित ‘दुसरी लोकशाही प्रजासत्ताक’ तयार होऊ पाहत आहे, त्याचे खरे स्वरूप अजूनही अनिश्चित आहे. बांगलादेश एकतर लोकशाहीकडे जाणार की अराजकतेच्या दिशेने हे सांगणे कठीण आहे.
आदित्य गौडारा शिवमूर्ती हे ‘ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन’च्या स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्राममध्ये असोसिएट फेलो आहेत.
मधुरीमा प्रामाणिक या याच संस्थेच्या स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्राममध्ये इंटर्न आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Aditya Gowdara Shivamurthy is an Associate Fellow with the Strategic Studies Programme’s Neighbourhood Studies Initiative. He focuses on strategic and security-related developments in the South Asian ...
Read More +
PREV
