दीर्घायुष्य आणि चांगल्या आरोग्याचं गुपित 'मेडिटेरेनियन डाएट'

Image Source: Pexels

वैज्ञानिक अभ्यासांनी दाखवून दिलं आहे की मेडिटेरेनियन आहार (MedDiet) हा मानवाच्या आरोग्यासाठी आणि पर्यावरणीय टिकावासाठी एक सुवर्ण मापदंड ठरतो. या आहारामुळे कुपोषण, दीर्घकालीन आजार आणि पर्यावरणीय हानी यांसारख्या गुंतागुंतीच्या समस्या कमी करण्यास मदत होते. सध्या जगभरात जवळपास 828 दशलक्ष लोक उपासमारीशी झुंजत आहेत, तर 2.3 अब्ज लोक स्थूलतेशी निगडित आजारांनी त्रस्त आहेत. परिणामी, जागतिक अन्न प्रणालींवर प्रचंड दबाव निर्माण झाला आहे. प्रक्रिया केलेल्या आणि कॅलरीने समृद्ध अन्नपदार्थांचा वाढता वापर तसेच निष्क्रिय जीवनशैली यामुळे मधुमेह आणि हृदयविकाराचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे. त्यात भर म्हणजे, COVID-19 महामारी आणि 2022 मधील युक्रेन-रशिया युद्धामुळे झालेलं धान्य निर्यात संकट, यामुळे गव्हाचा जागतिक पुरवठा घटला आणि अन्नसुरक्षेची समस्या आणखी गंभीर झाली. शेतीतून होणाऱ्या हरितगृह वायू (GHG) उत्सर्जनाचं प्रमाण एकूण 30% आहे, ज्यात पशुपालनाचं योगदान सुमारे 14.5% आहे. जंगलतोड आणि जैवविविधतेचं नुकसान या समस्येला अधिक तीव्र करत आहे. या पार्श्वभूमीवर, ग्रीस, इटली, स्पेन आणि फ्रान्ससारख्या भूमध्यसागरीय देशांच्या पारंपरिक आहारपद्धतींवर आधारित मेडिटेरेनियन आहार हा वैज्ञानिक दृष्ट्या सिद्ध झालेला आदर्श नमुना मानला जातो. हा आहार संतुलित पोषण, पर्यावरणीय टिकाऊपणा आणि सामाजिक-आर्थिक समता प्रोत्साहित करतो. तसेच, अन्नसुरक्षा सुनिश्चित करण्यासोबतच एकूणच चांगले आरोग्य वाढवण्यास मदत करतो.

शेतीतून जागतिक हरितगृह वायू (GHG) उत्सर्जनातील सुमारे 30 टक्के योगदान आहे, ज्यामध्ये पशुपालनाचे योगदान 14.5 टक्के आहे, तसेच जंगलतोड आणि जैवविविधतेची हानीही समाविष्ट आहे.

मेडिटेरेनियन आहार (MedDiet) हा संपूर्ण आणि कमीत कमी प्रक्रियायुक्त अन्नावर भर देणारा आहे. यात भरपूर प्रमाणात फळे आणि भाज्या, बार्ली आणि क्विनोआसारखी संपूर्ण धान्ये, मसूर आणि हरभऱ्यासारखी कडधान्ये, सुका मेवा, बिया आणि ऑलिव्ह तेलातून मिळणारे हृदयासाठी हितकारक फॅट्स यांचा समावेश होतो. 34 मेटा-विश्लेषणांच्या एका व्यापक अभ्यासाने हे सिद्ध केले आहे की MedDiet हृदयविकार, टाईप-2 मधुमेह, कर्करोगाचे प्रमाण आणि एकूण मृत्युदर कमी करण्यात मदत करतो. याशिवाय, दाहविरोधी आणि अँटिऑक्सिडंटयुक्त अन्नामुळे हा आहार मेंदूच्या आरोग्यासाठीही उपयुक्त ठरतो. 2009–2010 मध्ये आधुनिक जीवनशैली तसेच सांस्कृतिक आणि प्रादेशिक संदर्भांशी सुसंगत राहण्यासाठी सुधारित मेडिटेरेनियन आहार पिरॅमिड (आकृती 1) विकसित करण्यात आला. यात दैनंदिन जेवणांचे महत्त्व, स्थूलता कमी करण्यासाठी संयम, पर्यावरणपूरक उत्पादने, जैवविविधता, रंगीबेरंगी पिकांचा वापर, स्थानिक अन्नाचा प्रसार आणि आनंददायी सामाजिक वातावरण यांवर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले. हा आहार केवळ आरोग्यदायी नाही, तर दीर्घकालीन टिकाव आणि सामाजिक संतुलन साधणारा नमुना म्हणूनही पाहिला जातो.

चित्र 1: मेडिटेरेनियन डायट पिरॅमिड

स्रोत: मेडिटेरेनियन डायट: आरोग्यदायी आहारापासून शाश्वत आहार पद्धतीपर्यंत

मेडिटेरेनियन आहाराने (MedDiet) पर्यावरणपूरक आणि आरोग्यवर्धक गुणांची प्रेरणा प्रामुख्याने वनस्पती-आधारित दृष्टिकोनातून घेतली आहे. त्यामुळे इतर कमी टिकाऊ आहारांच्या तुलनेत हरितगृह वायू (GHG) उत्सर्जन (आकृती 2) आणि पाणी वापर दोन्ही कमी होतात. तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, जर शहरी अन्नधोरणांमध्ये MedDiet ची तत्त्वे समाविष्ट केली गेली, तर अन्न प्रणालीचा पर्यावरणीय ठसा तब्बल 72 टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकतो. MedDiet चा ताज्या आणि कमीत कमी प्रक्रियायुक्त अन्नावर असलेला भर केवळ पोषण सुधारत नाही, तर उष्ण हवामानात उद्भवणाऱ्या अन्नजन्य आजारांचे प्रमाणही घटवतो. त्यामुळे अन्नसुरक्षेवरील धोके कमी होऊन समाजासाठी अधिक सुरक्षित आणि टिकाऊ पर्याय उपलब्ध होतो.

आकृती 2: अन्नातून हरितगृह वायू उत्सर्जन

स्त्रोत: अन्न आणि हवामान बदल: निरोगी ग्रहासाठी निरोगी आहार

मेडिटेरेनियन आहार (MedDiet), ऑलिव्ह तेलाने समृद्ध, दीर्घायुष्य आणि चांगल्या आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरतो. यात असलेले पॉलीफेनॉल्स ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेसशी लढा देतात आणि संज्ञानात्मक क्षीणता कमी करण्यास मदत करतात. एका अभ्यासानुसार, MedDiet स्तनाचा कर्करोग होण्याचा धोका कमी करण्यासोबतच त्याचे परिणाम सौम्य करण्यातही प्रभावी ठरतो. या आहाराची लवचिकता अशी आहे की तो विविध देशांतील स्थानिक अन्नधान्यांशी (उदा. राजगिरा, क्विनोआ) जुळवून घेतला जाऊ शकतो, ज्यामुळे तो जागतिक स्तरावर व्यवहार्य आणि टिकाऊ ठरतो. सात देशांतील अभ्यासातून हे सिद्ध झाले की MedDiet हा हृदयासाठी लाभदायी आहार आहे आणि त्याने जागतिक आहार मार्गदर्शक तत्त्वे व सार्वजनिक आरोग्य धोरणांवर परिणाम घडवला आहे.

इस्त्रायली प्रौढांवरील एका अभ्यासात दिसून आले की मेडिटेरेनियन आहाराचे काटेकोर पालन हे चिंता आणि नैराश्याची लक्षणे कमी होण्याशी संबंधित होते. याउलट, प्रक्रियायुक्त अन्नाचे जास्त सेवन हे मानसिक तणाव वाढवण्याशी जोडले गेले. वृद्ध व्यक्तींमध्ये MedDiet चे पालन संज्ञानात्मक क्षीणता आणि नैराश्य कमी करण्यात, जीवनमान सुधारण्यात, झोपेची गुणवत्ता वाढवण्यात आणि यशस्वी वृद्धत्वाची शक्यता वाढवण्यात मदत करत असल्याचे निष्कर्ष काढले गेले. अलीकडील अभ्यासानुसार MedDiet, DASH आणि MIND सारख्या आहारांमध्ये असलेले ओमेगा-३ फॅटी ऍसिड्स, जीवनसत्त्व B, अँटिऑक्सिडंट्स आणि पॉलीफेनॉल्स हे चांगल्या संज्ञानात्मक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे ठरतात आणि विस्मरणरोगाचा धोका कमी करतात.

‘मेडिटेरेनियन वे’ हा फक्त आहार नसून एक व्यापक जीवनशैली आहे, जी पर्यावरणीय टिकाऊपणा, सांस्कृतिक वारसा आणि सार्वजनिक आरोग्याशी जोडलेली आहे. 1950 च्या दशकात अमेरिकन संशोधक ॲन्सेल कीज यांनी इटलीतील पिओप्पी गावात दीर्घायुष्य असलेले रहिवासी पाहून त्यांचा साधा आहार अभ्यासला. टोमॅटो, एक्स्ट्रा व्हर्जिन ऑलिव्ह तेल, पास्ता, मासे आणि दगडी भट्टीतील पावावर आधारित हा आहारच त्यांच्या दीर्घायुष्य आणि हृदयविकाराच्या कमी प्रमाणामागे कारणीभूत असल्याचे त्यांनी सिद्ध केले. 2010 मध्ये UNESCO ने मेडिटेरेनियन आहाराला अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून मान्यता दिली. सुरुवातीला ग्रीस, इटली, मोरोक्को आणि स्पेन यांचा समावेश होता, तर 2013 मध्ये सायप्रस, क्रोएशिया आणि पोर्तुगाल यांनाही यात सामावले. UNESCO च्या मते, MedDiet हा केवळ आहार नसून पिकांची लागवड, कापणी, मासेमारी, साठवण, तयारी आणि अन्नसेवन यापर्यंतचा संपूर्ण जीवनपद्धतीचा भाग आहे.

जागतिक पातळीवर फळे, भाज्या, सुका मेवा आणि कडधान्यांचे सेवन दुप्पट करणे आवश्यक आहे, तर लाल मांस आणि साखरेचे सेवन अर्ध्याहून अधिक म्हणजेच 50% पेक्षा जास्त प्रमाणात घटवणे गरजेचे ठरेल. असे केल्याने 2050 पर्यंत सुमारे 10 अब्ज लोकांना पृथ्वीच्या मर्यादांचा भंग न करता अन्नपुरवठा करता येईल. त्याचबरोबर हरितगृह वायूंचे (GHG) उत्सर्जन कमी होईल, पाण्याचा अपव्यय आटोक्यात येईल आणि जैवविविधतेच्या ऱ्हासावर नियंत्रण मिळवता येईल.

EAT-Lancet अहवालानुसार, “2050 पर्यंत आरोग्यदायी आहाराकडे वळण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात आहारातील बदल आवश्यक आहेत. फळे, भाज्या, सुका मेवा आणि कडधान्यांचे सेवन दुपटीने वाढवावे लागेल, तर लाल मांस आणि साखरेचे सेवन निम्म्याहून अधिक कमी करावे लागेल.” असे झाल्यास 2050 पर्यंत 10 अब्ज लोकांना ग्रहाच्या मर्यादेत राहून अन्नपुरवठा करणे शक्य होईल, तसेच हरितगृह वायू उत्सर्जन, पाणी वापर आणि जैवविविधतेवरील दबावही कमी करता येईल. याचा मेडिटेरेनियन आहाराशी स्पष्ट साम्य दिसते, कारण दोन्ही आरोग्य आणि पर्यावरणीय फायद्यासाठी वनस्पती-आधारित व टिकाऊ आहारपद्धतींचे समर्थन करतात. मात्र, दोन्ही आहार कमी उत्पन्न असलेल्या सुमारे 1.6 अब्ज लोकांसाठी परवडणारे नाहीत, ही मोठी समस्या आहे. 

‘इटालियन-मेडिटेरेनियन डायटरी पॅटर्न’ या EAT-Lancet रेफरन्स डायटवर आधारित अभ्यासातून हे स्पष्ट झाले की हा आहार पोषणदृष्ट्या संतुलित, सांस्कृतिकदृष्ट्या सुसंगत आणि टिकाऊ आहे. दुसऱ्या मूल्यांकनात असे आढळले की MedDiet आणि व्हेगन आहार या दोन्ही उच्च पोषणमूल्य आणि आरोग्य फायदे देतात, मात्र त्यांचे पर्यावरणीय परिणाम भिन्न आहेत. तरीसुद्धा आव्हाने कायम आहेत.

2023 मधील एका विश्लेषणानुसार, शेतीतील तीव्रतेमुळे पारंपरिक अन्नपदार्थांचे वैविध्य कमी होत आहे, माती व जैवविविधतेचे नुकसान वाढत आहे, लहान शेतकरी दुय्यम ठरत आहेत, ज्यामुळे MedDiet हळूहळू कमकुवत होत आहे. इटलीतील एका अभ्यासाने दाखवून दिले की पर्यटन क्षेत्र आणि रेस्टॉरंट व्यवसाय MedDiet ला फक्त खाद्यपद्धती म्हणून पाहतात, त्यातील सांस्कृतिक आणि टिकावूपणाचे पैलू मागे पडतात. त्यामुळे MedDiet ला सर्वसमावेशक आणि टिकाऊ मॉडेल म्हणून टिकवण्यासाठी प्रभावी संवाद आणि योग्य धोरणात्मक उपायांची गरज आहे. जरी जगभरात वनस्पती-आधारित आहाराचा कल वाढत असला तरी तो नेहमी पुरेसा ठरत नाही. प्रक्रियायुक्त पर्यायांमध्ये लोह आणि जीवनसत्त्व B12 कमी प्रमाणात असतात, प्रथिनांची गुणवत्ता घसरते आणि मीठाचे प्रमाण जास्त असते, ज्यामुळे पोषणमूल्य कमी होते. शिवाय, फॅड डाएट्स, म्हणजेच झटपट वजन कमी करण्याचे आश्वासन देणारे आहार बहुधा टिकाऊ किंवा पुराव्याधारित नसतात, ज्यामुळे चुकीची माहिती पसरते आणि आरोग्याच्या जोखमी वाढतात.

‘EAT-Lancet रेफरन्स डायट’वर आधारित विकसित केलेल्या इटालियन-मेडिटेरेनियन डायटरी पॅटर्नच्या पोषण मूल्यांकनात हे पोषणदृष्ट्या संतुलित, सांस्कृतिकदृष्ट्या सुसंगत आणि EAT-Lancet फ्रेमवर्कचे टिकाऊ रूपांतर असल्याचे आढळले.

MedDiet चा अंगीकार हा आंतरराष्ट्रीय पोषण धोरणे, हवामानाशी संबंधित बांधिलकी आणि सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट गोल्स (SDGs) यांच्याशी जोडलेल्या अन्न प्रणालीतील बदलांमध्ये टिकाऊ आहार समाविष्ट करण्याच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकतो. पोषणविषयक जागरूकता, शाश्वत शेती आणि जबाबदार उपभोग या घटकांचा समन्वय करणारी धोरणे त्याचे फायदे अधिक व्यापक पातळीवर पोहोचवण्यासाठी अत्यंत गरजेची आहेत. भूमध्यसागरीय खेड्यांतील पारंपरिक पायाभूत स्वरूपापासून ते जगभरातील शहरी केंद्रांमध्ये झालेल्या प्रसारापर्यंत, MedDiet हे मानवी आरोग्य आणि पर्यावरण यामध्ये संतुलन राखणाऱ्या टिकाऊ अन्न प्रणालींचे एक शाश्वत मॉडेल म्हणून भविष्यातील पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरते.

शोबा सुरी ह्या ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनमध्ये हेल्थ इनिशिएटिव्हच्या सिनियर फेलो आहेत.

• Healthcare
• India
• Healthcare
• India
• med diet
• Mediterranean Diet
• mediterranean diet meal plan
• mediterranean diet pyramid
• sustainable diet plan

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

PREV NEXT