इराण आणि इस्रायलमधील समीकरण हे फक्त दोन प्रादेशिक प्रतिस्पर्ध्यांमधील संघर्ष नाही, तर युद्ध लढण्याच्या दोन वेगळ्या पद्धतींचे उदाहरण आहे. पारंपरिक लष्करी शक्ती मर्यादित असली तरी इराणकडे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन, मर्यादित अणु क्षमता विकसित करण्याचे प्रयत्न, मोठा भूभाग ज्यामुळे त्याला धोरणात्मक खोली मिळते, तसेच हिजबुल्ला, हमास, इराकमधील शिया मिलिशिया आणि हूथी यांसारख्या गटांचा समावेश असलेले जाळे आहे.
इराण आणि इस्रायलमधील समीकरण हे फक्त दोन प्रादेशिक प्रतिस्पर्ध्यांमधील संघर्ष नाही, तर युद्ध लढण्याच्या दोन वेगळ्या पद्धतींचे उदाहरण आहे. पारंपरिक लष्करी शक्ती मर्यादित असली तरी इराणकडे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन, मर्यादित अणु क्षमता विकसित करण्याचे प्रयत्न, मोठा भूभाग ज्यामुळे त्याला धोरणात्मक खोली मिळते, तसेच हिजबुल्ला, हमास, इराकमधील शिया मिलिशिया आणि हूथी यांसारख्या गटांचा समावेश असलेले जाळे आहे. याउलट, इस्रायल अत्याधुनिक तंत्रज्ञानात आघाडीवर असून आपल्या प्रगत लष्करी क्षमतेच्या मदतीने आपली उद्दिष्टे साध्य करण्याचा प्रयत्न करतो. विविध रणांगणांमध्ये ही स्पर्धा दोन्ही देशांनी शक्तीचा वापर आणि आपले हित जपण्यासाठी अवलंबलेल्या वेगवेगळ्या पद्धती दाखवते.
तक्ता 1- इराण आणि इस्रायलच्या हवाई आणि क्षेपणास्त्र क्षमतांची माहिती
स्त्रोत: NDTV (2024), USIP (2024), J.Post (2022), CSIS, Iran Watch (2026), J.Post (2024), BBC (2024)
सामान्यतः असे मानले जाते की पारंपरिक हवाई शक्तीमध्ये इस्रायलला स्पष्ट आघाडी आहे, तसेच त्याच्याकडे अत्याधुनिक आणि बहुस्तरीय हवाई व क्षेपणास्त्र संरक्षण व्यवस्था आहे. निर्बंधांमुळे इराणला या क्षमतांशी स्पर्धा करणे कठीण जाते, त्यामुळे तो संघर्ष आपल्या भूमीपासून दूर ठेवण्यासाठी प्रतिनिधी गटांवर भर देतो. तरीही, त्याच्याकडे असलेला मोठा आणि विविध प्रकारचा क्षेपणास्त्र साठा इस्रायलसाठी मोठा धोका निर्माण करतो. इराणचे हे प्रतिनिधी गट त्याला थेट जबाबदारी नाकारण्याची संधी देतात आणि त्याद्वारे तो असममित हल्ल्यांमधून इस्रायलवर खर्च वाढवू शकतो.
दीर्घकाळ चाललेल्या सावलीतील संघर्षानंतर आणि अनेक तणावपूर्ण घटनांनंतर इस्रायलने 13 जून 2025 रोजी इराणवर मोठा हवाई हल्ला केला. ‘रायझिंग लायन’ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या कारवाईचा उद्देश इराणच्या क्षेपणास्त्र आणि अणु क्षमतांना मोठा धक्का देणे हा होता.
या कारवाईत दोन भाग होते. ‘ऑपरेशन रेड वेडिंग’ अंतर्गत इराणच्या वरिष्ठ लष्करी नेतृत्वावर हल्ले करण्यात आले. यासाठी इस्रायली गुप्तचर संस्थांनी युक्ती वापरून प्रमुख कमांडर्सना एका ठिकाणी एकत्र आणले. त्याच वेळी, मोसादच्या एजंटांनी क्वाडकॉप्टरचे भाग गुप्तपणे इराणमध्ये पोहोचवले, ज्यामुळे माहिती गोळा करणे, हवाई संरक्षण प्रणाली बिघडवणे आणि काही मिनिटांत महत्त्वाच्या लष्करी नेतृत्वाला निष्प्रभ करणे शक्य झाले. तसेच ‘ऑपरेशन नार्निया’ अंतर्गत नऊ महत्त्वाच्या अणु वैज्ञानिकांवर एकाच वेळी हल्ले करण्यात आले, ज्यामुळे त्यांना पळून जाणे किंवा एकमेकांशी संपर्क साधणे थांबवता आले.
‘रायझिंग लायन’ या नावाखालील ही कारवाई तेहरानच्या क्षेपणास्त्र आणि अणु क्षमतांना मोठा धक्का देण्यासाठी केलेला पूर्वहल्ला होता.
या कारवाईचा मुख्य भर इराणच्या फोर्डो, नतांझ आणि इस्फहान येथील अणु सुविधांवर होता. जवळपास 200 विमानांनी एका रात्रीत 330 पेक्षा जास्त अचूक मार्गदर्शित शस्त्रास्त्रांचा वापर करून हल्ले केले, ज्यामुळे इस्रायलने हवाई वर्चस्व जवळजवळ पूर्णपणे मिळवले.
इराणने लगेच प्रत्युत्तर देत तेल अवीव आणि किरीया लष्करी मुख्यालयाकडे 100 पेक्षा जास्त आक्रमक ड्रोन पाठवले आणि त्यानंतर रात्रीभर क्षेपणास्त्र हल्ले केले. इस्रायलच्या बहुस्तरीय हवाई संरक्षण प्रणालींनी बहुतेक हल्ले रोखले, तरी काही ठिकाणी आग लागल्यामुळे काही प्रमाणात हल्ले आतपर्यंत पोहोचले. इराणची रणनीती अचूकतेपेक्षा मोठ्या प्रमाणावर हल्ले करून संरक्षण यंत्रणांवर ताण आणण्याची होती.
इस्रायलचे उद्दिष्ट स्पष्ट होते, ते म्हणजे इराणच्या भूमिगत अणु सुविधांचा नाश करणे. या हवाई हल्ल्यांना पुढे ऑपरेशन मिडनाईट हॅमरद्वारे अधिक ताकद देण्यात आली, ज्यामध्ये अमेरिकेने सात B-2 बॉम्बर्स वापरून GBU-57 बंकर-बस्टर शस्त्रास्त्रांनी तीन प्रमुख ठिकाणांवर हल्ले केले. अध्यक्ष ट्रम्प यांनी पूर्ण नाश झाल्याचा दावा केला, पण अमेरिकन गुप्तचर संस्थांच्या मते मोठे नुकसान झाले असले तरी सर्वकाही पूर्णपणे नष्ट झाले नव्हते.
इराणची रणनीती अचूकतेपेक्षा मोठ्या प्रमाणावर हल्ले करण्यावर आधारित होती, ज्यामध्ये अनेक ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांचा एकत्रित वापर करून इस्रायलच्या संरक्षण यंत्रणांवर ताण आणण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
12 दिवसांचे युद्ध हा शेवट नव्हता, तर फक्त एक थांबा होता. 28 फेब्रुवारी 2026 रोजी, काही आठवड्यांच्या अमेरिकन लष्करी तयारीनंतर, अमेरिका आणि इस्रायलने इराणच्या आण्विक आणि इतर महत्त्वाच्या धोरणात्मक लक्ष्यांवर संयुक्त हल्ले सुरू केले. अमेरिकेने ‘ऑपरेशन एपिक फ्युरी’ आणि इस्रायलने ‘ऑपरेशन रोअरिंग लायन’ अंतर्गत इराणमधील अनेक ठिकाणांवर मोठ्या प्रमाणावर हल्ले केले. यात IRGC चे कमांड केंद्र, हवाई संरक्षण व्यवस्था, क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन प्रक्षेपण स्थळे आणि लष्करी तळांचा समावेश होता. या कारवाईमुळे अमेरिका थेट लढाईत उतरली, जी आधी केवळ सहाय्यक भूमिकेत होती. या हल्ल्यांचा एक मोठा परिणाम म्हणजे इराणचे सर्वोच्च नेते अली खामेनेई यांचा मृत्यू आणि अनेक वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचा मृत्यू, ज्यामुळे इराणच्या नेतृत्व आणि निर्णय प्रक्रियेला मोठा धक्का बसला.
खामेनेई यांच्या मृत्यूनंतर इराणकडे तात्काळ प्रत्युत्तर देण्याशिवाय पर्याय नव्हता, कारण शांत राहणे कमजोरीचे लक्षण मानले गेले असते. त्यामुळे इराणने अत्यंत तीव्र प्रत्युत्तर दिले, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ले करण्यात आले. हे हल्ले 12 दिवसांच्या युद्धापेक्षा अधिक मोठे आणि व्यापक होते. इराणने आपले लक्ष्य वाढवून बहरीन, इराक, जॉर्डन, कुवेत, कतार, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिरातीतील अमेरिकन लष्करी तळांवरही हल्ले केले.
28 फेब्रुवारी 2026 रोजी, अनेक आठवड्यांच्या स्पष्ट अमेरिकन लष्करी तैनातीनंतर, अमेरिका आणि इस्रायलने संयुक्त कारवाई सुरू केली, ज्यामध्ये इराणच्या अणु क्षमतांसह मोठ्या धोरणात्मक उद्दिष्टांना, ज्यात शासनबदलाचाही समावेश होता, लक्ष्य करण्यात आले.
यानंतर सुरू झालेली ही मोहीम या प्रदेशात गेल्या काही दशकांतील सर्वात तीव्र लष्करी संघर्षांपैकी एक ठरली, ज्यामध्ये सतत हल्ले आणि प्रत्युत्तर हल्ले संपूर्ण मध्यपूर्वेत होत आहेत.
इस्रायलसाठी इराण हा मोठा अस्तित्वाचा धोका आहे. तेहरानकडे मोठा क्षेपणास्त्र साठा आहे, त्याला प्रादेशिक प्रतिनिधी गटांचा पाठिंबा आहे आणि तो अणु शस्त्र क्षमता विकसित करण्याचा प्रयत्न करत आहे. यामागे इस्रायलविरोधी विचारसरणी असलेले शासन आहे. पारंपरिक, असममित आणि अणु जोखमींच्या या मिश्रणामुळे इस्रायलने इराणच्या लष्करी क्षमतांना कमकुवत करणे आणि अणु शस्त्र विकसित होण्याचा मार्ग थांबवणे हे आपले उद्दिष्ट ठरवले आहे. या पार्श्वभूमीवर इस्रायलचे इराणवरील सततचे हल्ले समजून घ्यावे लागतात.
धोरणात्मकदृष्ट्या, इराणने अमेरिका आणि इस्रायलच्या हल्ल्यांना प्रत्युत्तर देण्यासाठी आपल्या सर्व लष्करी आणि भू-राजकीय साधनांचा वापर केला आहे. त्याने अचूक हल्ल्यांपेक्षा मोठ्या प्रमाणावर ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ल्यांचा मार्ग कायम ठेवला आहे, ज्यामुळे इस्रायलच्या प्रगत हवाई संरक्षण व्यवस्थेवर ताण येतो आणि ती भेदण्याचा प्रयत्न होतो. हा दृष्टिकोन खर्च वाढवण्याची रणनीतीही आहे. सुमारे 20,000 ते 50,000 डॉलर किमतीचे स्वस्त शहेद ड्रोन, सुमारे 4 दशलक्ष डॉलर किमतीच्या पॅट्रियट क्षेपणास्त्रांसारख्या महागड्या संरक्षण प्रणालींना थकवण्यासाठी वापरले जातात, त्यामुळे खर्चातील फरकच एक शस्त्र बनतो आणि विरोधकांच्या संरक्षण साठ्यावर ताण येतो. इराणच्या वरिष्ठ नेतृत्वाच्या मृत्यूमुळे आणि पारंपरिक क्षमतांवर आलेल्या ताणामुळे, इराणने आपल्या कमांड आणि नियंत्रण व्यवस्थेत बदल केले. त्याने मोझॅक डॉक्ट्रिनचा अवलंब वेगाने केला, ज्यामध्ये देशाला 31 स्वतंत्र ऑपरेशनल भागांमध्ये विभागले जाते आणि प्रत्येक भाग स्वतंत्रपणे काम करू शकतो. केंद्रावर अवलंबून न राहता अधिक लवचिक पद्धतीने काम करून, एकाच हल्ल्याने संपूर्ण व्यवस्था कोसळू नये याची काळजी घेण्यात आली आहे.
कमकुवत केंद्राऐवजी अधिक लवचिक बाह्य भागांकडे अधिकार देऊन, इराणने असा प्रयत्न केला आहे की, कोणताही एक हल्ला पूर्णपणे निर्णायक ठरू नये.
इराणची भौगोलिक खोली या लवचिकतेला अधिक बळ देते. त्याचा मोठा भूभाग, पश्चिमेकडील झाग्रोस पर्वतरांग आणि उत्तरेकडील अल्बोर्झ पर्वतरांगांनी संरक्षित असल्यामुळे, देश नैसर्गिक किल्ल्यासारखा बनतो. यामुळे तेहरानला आपली लष्करी आणि अणु साधने कठीण आणि विखुरलेल्या भागांत ठेवता येतात. त्यामुळे जमिनीवरून थेट आक्रमण करणे खूप कठीण होते. हवाई हल्ल्यांनाही मर्यादा आहेत, कारण एवढ्या मोठ्या आणि पर्वतीय भागात पसरलेली साधने फक्त हवाई शक्तीने पूर्णपणे नष्ट करणे अवघड असते.
इराण- इस्रायल संघर्ष आता अधिक धोकादायक टप्प्यात गेला आहे. तो फक्त सावलीतील किंवा प्रतिनिधी युद्ध राहिलेला नाही, तर अमेरिकेच्या सहभागामुळे तो थेट आणि मोठ्या लष्करी संघर्षात बदलला आहे. 12 दिवसांचे युद्ध आणि सध्या सुरू असलेल्या अमेरिका इस्रायल कारवाया ऑपरेशन एपिक फ्युरी आणि ऑपरेशन रोअरिंग लायन यांनी दाखवून दिले आहे की, कोणत्याही बाजूला पटकन आणि पूर्ण विजय मिळवणे शक्य नाही. इस्रायलचे तांत्रिक सामर्थ्य आणि हवाई ताकद प्रभावी असली तरी ती इराणच्या भौगोलिक फायदा, संसाधने आणि बदलत्या रणनीतीला पूर्णपणे संपवू शकत नाही. दुसरीकडे, इराणने मोठे नुकसान सहन केले असले तरी तो अजूनही प्रत्युत्तर देऊ शकतो, विखुरून टिकून राहू शकतो. त्यामुळे हा संघर्ष पुढे दीर्घकाळ चालणाऱ्या झीज-आधारित युद्धाच्या स्वरूपात राहण्याची शक्यता जास्त आहे.
कार्तिक बोम्माकांती हे 'ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन'च्या 'स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्राम'मध्ये 'सीनियर फेलो' आहेत.
मोहम्मद मुस्तफा अयेझ हे 'ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन'मध्ये 'रिसर्च इंटर्न' आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Kartik is a Senior Fellow with the Strategic Studies Programme. He is currently working on issues related to land warfare and armies, especially the India ...
Read More +
Mohammad Mustafa is a Research Intern at the Observer Research Foundation. ...
Read More +
PREV
