अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री मार्को रुबिओ यांचा भारत दौरा हा भारत-अमेरिका संबंधांना स्थैर्य देण्याच्या प्रयत्नांसोबतच जागतिक भू-राजकीय बदलांच्या पार्श्वभूमीवर भारताच्या रणनीतिक स्वायत्ततेचेही प्रतीक आहे. QUAD आणि BRICS या दोन्ही गटांशी सक्रिय संबंध ठेवत भारत बहुध्रुवीय जगात आपला प्रभाव अधिक मजबूत करत आहे.
अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री मार्को रुबिओ यांचा चार दिवसांचा भारत दौरा हा केवळ एक सामान्य राजनैतिक दौरा नाही. गेल्या काही काळात चढ-उतारांनी भरलेल्या भारत-अमेरिका संबंधांना स्थिर करण्यासाठी आणि पुन्हा योग्य मार्गावर आणण्यासाठी वॉशिंग्टनकडून होत असलेल्या नव्या प्रयत्नांचेही तो प्रतीक आहे.
हा दौरा शक्तिसंतुलनाच्या राजकारणाबाबत भारताचा अधिक परिपक्व आणि परिष्कृत होत चाललेला दृष्टिकोनही अधोरेखित करतो. अशा काळात, जेव्हा आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था विखुरलेपणाच्या टप्प्यातून जात आहे, तेव्हा नवी दिल्ली पाश्चिमात्य देशांच्या नेतृत्वाखालील QUAD आणि अपाश्चिमात्य देशांच्या BRICS या दोन्ही गटांशी आपले संबंध अधिक दृढ करून आपली रणनीतिक लवचिकता अधिक मजबूत करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
मार्को रुबिओ 23 ते 26 मे दरम्यान भारतात असतील. परराष्ट्रमंत्री म्हणून हा त्यांचा पहिलाच भारत दौरा असून त्याला प्रतीकात्मक आणि रणनीतिक अशा दोन्ही स्तरांवर महत्त्व आहे. कोलकाता, जयपूर, आग्रा आणि नवी दिल्ली या शहरांचा समावेश असलेल्या या दौऱ्याचे व्यापक परिणाम आहेत. हा दौरा सांस्कृतिक आणि सभ्यतागत संबंधांना भू-राजकीय वास्तवाशी जोडणारा मानला जात आहे. या भेटीत ऊर्जा सुरक्षा, व्यापार, संरक्षण सहकार्य आणि महत्त्वाच्या पुरवठा साखळ्यांच्या पुनर्रचनेशी संबंधित गंभीर राजनैतिक अजेंडा देखील समाविष्ट आहे. या दौऱ्याची वेळ विशेषतः महत्त्वाची आहे.
अशा काळात, जेव्हा आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था विखुरलेपणाच्या टप्प्यातून जात आहे, तेव्हा नवी दिल्ली पाश्चिमात्य देशांच्या नेतृत्वाखालील QUAD आणि अपाश्चिमात्य देशांच्या BRICS या दोन्ही गटांशी आपले संबंध अधिक दृढ करून आपली रणनीतिक लवचिकता अधिक मजबूत करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
ट्रम्प प्रशासनाच्या दुसऱ्या कार्यकाळात भारत-अमेरिका संबंधांमध्ये शुल्क (टॅरिफ), रशियाशी भारताचे सातत्यपूर्ण संबंध आणि QUAD संदर्भातील शिथिलतेमुळे काही प्रमाणात तणाव निर्माण झालेला दिसतो. अशा परिस्थितीत रुबिओ यांचा भारत दौरा हा वॉशिंग्टनच्या त्या जाणीवेचे प्रतीक आहे की, काही मतभेद असूनही भारत अमेरिकेच्या हिंद-प्रशांत रणनीतीसाठी अपरिहार्य राहिला आहे.
या दौऱ्याच्या केंद्रस्थानी QUAD परराष्ट्रमंत्र्यांची बैठक आहे. भारतासोबत अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया हे QUAD चे सदस्य आहेत. कालांतराने QUAD हा केवळ चर्चेचा मंच न राहता हिंद-प्रशांत रणनीतीचा एक महत्त्वाचा स्तंभ बनला आहे. वॉशिंग्टनसाठी QUAD हे चीनच्या वाढत्या प्रादेशिक प्रभावाला संतुलित करण्याचे, तांत्रिक समन्वय वाढविण्याचे, सागरी सुरक्षा मजबूत करण्याचे आणि पुरवठा साखळ्यांची लवचिकता वाढविण्याचे एक महत्त्वाचे साधन आहे. त्यामुळे QUAD बैठकीत रुबिओ यांची उपस्थिती भागीदारांना हेच आश्वासन देते की विविध जागतिक संकटांनंतरही अमेरिका हिंद-प्रशांत क्षेत्राबाबत तितकीच कटिबद्ध आहे.
QUAD हा औपचारिक लष्करी गठबंधन नसल्यामुळे तो भारतासाठी कोणत्याही चौकटीत अडकून न पडता अत्यंत उपयुक्त ठरतो. नवी दिल्ली त्याकडे संरक्षणात्मक छत्री म्हणून नव्हे, तर एक लवचिक रणनीतिक भागीदारी म्हणून पाहते. हा फरक महत्त्वाचा आहे कारण, QUAD भारताला त्याच्या परराष्ट्र धोरणाच्या स्वायत्ततेशी तडजोड न करता संरक्षण तंत्रज्ञान, सागरी सहकार्य आणि भू-राजकीय समन्वयाच्या संधी उपलब्ध करून देतो.
QUAD बैठकीचे आयोजन करण्याच्या काही दिवस आधीच भारताने BRICS परराष्ट्रमंत्र्यांच्या बैठकीचे आयोजन केले होते. BRICS मध्ये आता पारंपरिक सदस्यांबरोबर इराणसारखे देशही सहभागी झाले आहेत. काही विश्लेषकांना या दोन्ही मंचांवरील भारताचा सहभाग परस्परविरोधी वाटू शकतो. मात्र प्रत्यक्षात तो भारताच्या आधुनिक परराष्ट्र धोरणाच्या तर्कशुद्धतेचे दर्शन घडवतो, जे एका रेषेत चालण्याऐवजी बहुआयामी सहभागाला प्राधान्य देते.
BRICS च्या माध्यमातून भारताची अनेक उद्दिष्टे साध्य होतात. जागतिक दक्षिणेचा (Global South) प्रभावी आवाज म्हणून भारताची प्रतिमा मजबूत होते, रशियासोबतचे रणनीतिक सहकार्य बळकट होते आणि बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्थेबाबतची त्याची बांधिलकी अधिक स्पष्ट होते. BRICS भारताला जागतिक प्रशासन सुधारणा आणि आर्थिक पुनर्रचनेवरील चर्चेला दिशा देण्यासाठी एक महत्त्वाचे व्यासपीठ उपलब्ध करून देते. तसेच पाश्चिमात्य देशांवरील भारताचे अवलंबित्व कमी करण्यास मदत करते. खरं तर या दोन्ही भागीदाऱ्या विसंगतीचे नव्हे, तर रणनीतिक समायोजनाचे उदाहरण आहेत.
स्पष्टपणे पाहता, विविध शक्तिकेंद्रांमध्ये भारत आपला प्रभाव जास्तीत जास्त वाढविण्याचा प्रयत्न करत आहे. BRICS आणि QUAD बैठका जवळपास एकाच काळात होणे हा योगायोग नसून परस्परविरोधी भू-राजकीय मंचांमध्ये सहजपणे काम करण्याच्या भारताच्या क्षमतेचे द्योतक आहे. मात्र हा समतोल साधण्याचा प्रयत्न गुंतागुंतींशिवाय नाही. वॉशिंग्टनला रशिया आणि चीनशी संबंधित प्रश्नांवर भारताकडून अधिक समन्वयाची अपेक्षा आहे. दुसरीकडे भारत आर्थिक वास्तव, संरक्षण क्षेत्रातील अवलंबित्व आणि सुरक्षाविषयक हितसंबंध लक्षात घेऊन काळजीपूर्वक पावले टाकतो, जेणेकरून मॉस्को किंवा बीजिंगकडून त्याचा चुकीचा अर्थ काढला जाणार नाही.
याबाबत कोणतीही शंका नाही की तांत्रिक आधुनिकीकरण, संरक्षण क्षेत्रातील परिवर्तन आणि आर्थिक विकासासाठी भारताला अमेरिकेची गरज आहे. पण त्याचवेळी भारत कोणत्याही एका गटाशी एकतर्फी जोडला जाणार नाही, या भूमिकेवरही ठाम आहे. या संदर्भात रुबिओ यांचा दौरा भारताच्या आधुनिक रणनीतिक ओळखीचे प्रतिबिंब आहे.
रुबिओ यांच्या दौऱ्याकडे पुन्हा वळल्यास, जागतिक राजकारणातील व्यापक पुनर्संरचनेचा एक भाग म्हणून त्याकडे पाहिले पाहिजे. तांत्रिक आधुनिकीकरण, संरक्षण क्षेत्रातील परिवर्तन आणि आर्थिक विकासासाठी भारताला अमेरिकेची गरज आहे, याबाबत कोणतीही शंका नाही. मात्र, कोणत्याही एका गटाशी एकतर्फी बांधील राहू नये, या भूमिकेवर भारत तितकाच ठाम आहे. या संदर्भात रुबिओ यांचा दौरा भारताच्या समकालीन रणनीतिक ओळखीचेच प्रतिबिंब ठरतो.
नवी दिल्ली आता केवळ शक्तिसंतुलन साधत नाही, तर ध्रुवीकृत जगात संबंध, संस्था आणि अपेक्षा यांच्यात समतोल राखत जागतिक परिणाम घडवून आणण्याचाही प्रयत्न करत आहे. त्यामुळे रुबिओ यांच्या दौऱ्याचे यश मोठ्या घोषणांवर अवलंबून नसून, दोन्ही देश एकमेकांच्या रणनीतिक गरजांना कितपत समजून घेतात आणि त्यांना कसा प्रतिसाद देतात यावर अवलंबून असेल. विशेषतः भारताच्या या स्पष्ट भूमिकेच्या पार्श्वभूमीवर की नव्या शीतयुद्धात कोणत्याही एका गटाचा भाग बनण्याऐवजी तो भविष्यातील बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्थेत स्वतःला एक स्वतंत्र ध्रुव म्हणून पाहतो.
हा लेख मूळतः जागरणमध्ये प्रकाशित झाला होता.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Professor Harsh V. Pant is Vice President at Observer Research Foundation, New Delhi. He is a Professor of International Relations with King's India Institute at ...
Read More +
PREV
