हिमालयातील पाण्याचा विरोधाभास: संपन्नता असूनही टंचाई का?

आंतरराष्ट्रीय पर्वत दिन आपल्याला पुन्हा एकदा आठवण करून देतो की पर्वत हे दूरवरचे किंवा गौण क्षेत्र नाहीत. पाणी सुरक्षा, पर्यावरणीय समतोल आणि जलविद्युत, लाकूड, खनिजे तसेच शहरीकरण व पर्यटनाच्या महत्त्वाच्या केंद्रांमुळे विकासाच्या राजकीय आणि आर्थिक रचनेत पर्वतांची मध्यवर्ती भूमिका आहे. मात्र दुर्दैवाने, अँडीज आणि हिमालयासारख्या जगभरातील पर्वतरांगांवर आज ‘संसाधन शाप’ या आधुनिक स्वरूपाचे ओझे आहे. पर्यावरणीय नुकसान बाहेर ढकलणाऱ्या विकास पद्धतींमध्ये या पर्वतरांगांचा समावेश झाला असून, त्यांच्या अमूल्य परिसंस्थात्मक सेवा आणि धोरणात्मक संसाधनांचा सातत्याने उपसा केला जात आहे. पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील आणि संसाधनांनी समृद्ध असलेल्या या भागांमध्ये पायाभूत सुविधा आणि सामाजिक व आर्थिक सेवा अपुऱ्या राहतात, हा समृद्धीतील विरोधाभास हिमालयातील सध्याच्या अडचणी आणि परावलंबित्व समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो.

हिंदुकुश हिमालयीन प्रदेश 12 प्रमुख नदी खोऱ्यांद्वारे जवळपास 2 अब्ज लोकांचे जीवन आधारतो. या भागात समृद्ध जलप्रणाल्या आणि अतुलनीय परिसंस्थात्मक सेवा उपलब्ध आहेत. तरीही या प्रदेशास हवामानातील टोकाच्या घटना, जंगलतोड, घटत चाललेली भूजल पातळी, वेगवान शहरीकरण आणि मागे पडलेल्या मूलभूत सेवांचे एकत्रित संकट भेडसावत आहे. उदाहरणार्थ, पारंपरिक जलव्यवस्थापन पद्धतींवर आधारित असलेले लेह शहर आज तीव्र भूजल घट आणि प्रदूषणाचा सामना करत आहे. ब्रिटिश काळातील उन्हाळी राजधानी शिमला येथेही गेल्या अनेक वर्षांत पाणीपुरवठा वाढवूनही वाढत्या लोकसंख्येची गरज भागवता आलेली नाही. उन्हाळ्यात तीव्र टंचाई निर्माण होते. पावसाळ्यात पाण्यात गढूळपणा वाढतो, तर मुसळधार पाऊस, दरडी कोसळणे आणि जलसंधारण क्षेत्रातील पूर यामुळे दीर्घकालीन नियोजन कठीण बनते. नैनितालमध्ये शहराचा मुख्य पाणीस्त्रोत असलेल्या नैनी तलावाची पातळी 4.7 फूटांपर्यंत खाली गेली असून, ती गेल्या पाच वर्षांतील सर्वात कमी आहे. नेपाळमधील अपर मुस्तांग येथील सामडोंग गावातील लोकांना हिमनदीवर आधारित ओढा आटल्यामुळे स्थलांतर करावे लागले. भूतानमध्ये अंदाजे 80 अब्ज घनमीटर इतकी पाण्याची उपलब्धता असतानाही काही समुदायांना दीर्घकालीन टंचाईचा सामना करावा लागत आहे. ही उदाहरणे पायाभूत सुविधा, नियोजन आणि पाणी वितरणातील गंभीर अडचणी अधोरेखित करतात.

ही सर्व उदाहरणे एक तीव्र विरोधाभास स्पष्ट करतात. हिंदुकुश हिमालयीन प्रदेश खंडातील सर्वात मोठ्या नद्यांना आधार देतो, तरीही याच भागात पाण्याच्या असुरक्षिततेच्या अत्यंत गंभीर आणि बहुआयामी समस्या निर्माण झालेल्या आहेत.

म्हणूनच हिमालयीन पाण्याचे संरक्षण, पुनर्संचय आणि व्यवस्थापन तातडीने अशा पद्धतीने करणे आवश्यक आहे की ज्या पर्यावरणीयदृष्ट्या टिकाऊ आणि सामाजिकदृष्ट्या न्याय्य असतील.

जलसंपन्नता आणि उदयोन्मुख असुरक्षितता

हिंदुकुश हिमालयीन प्रदेशाची जलव्यवस्था ही पर्जन्यमानाची रचना, हिमवृष्टी व हिमनदी वितळणे, तसेच भूजल प्रवाह यांच्या गुंतागुंतीच्या परस्पर संबंधांवर अवलंबून आहे. ध्रुवीय प्रदेशांनंतर जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक हिमसाठा या भागात आहे. येथे दरवर्षी सरासरी 3000 मिमी पर्जन्य पडतो, जो जागतिक सरासरी 1000 मिमीपेक्षा तीनपट अधिक आहे. मात्र या पावसाचे वितरण पश्चिम हिमालय आणि पूर्व हिमालयात वेगवेगळे आहे. पूर्व हिमालयात मान्सूनचा प्रभाव अधिक आहे, तर पश्चिम हिमालयीन पट्ट्यात हिवाळ्यातील सुमारे निम्मा पाऊस पश्चिमी वाऱ्यांमुळे होतो. या प्रदेशात 54,252 हिमनद्या असून त्या 60,054 चौ.कि.मी. क्षेत्र व्यापतात आणि सुमारे 6,127 घनकि.मी. इतका हिमसाठा असल्याचा अंदाज आहे. इतकी जलसंपन्नता असूनही हा प्रदेश विविध स्तरांवरील धोक्यांना सामोरा जात आहे.

2019 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या हिंदुकुश हिमालयीन मूल्यमापन अहवालाने पर्जन्य पद्धती, हिम वितळण्याचे चक्र आणि हिमनद्यांचे मागे सरकणे यामधील मोठे बदल अधोरेखित केले आहेत. हवामान बदलामुळे हे बदल अधिक तीव्र होत असून, त्याचा दीर्घकालीन जलसुरक्षेवर गंभीर परिणाम होत आहे. याशिवाय, पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि शेतीसाठी अत्यावश्यक असलेले डोंगरातील झरे, जे महत्त्वाच्या सामाजिक व पर्यावरणीय प्रणाली आहेत, तेही आटत चालले आहेत. भूमी वापरातील बदल, रस्ते बांधकाम, जमिनीत पाणी मुरण्याचे प्रमाण कमी होणे आणि बदलते पर्जन्य पॅटर्न ही यामागील प्रमुख कारणे आहेत. दर मिनिटाला 10 लिटर पाणी देणारा एक कायमस्वरूपी झरा वर्षाला सुमारे 5,000 घनमीटर पाणी देऊ शकतो. हिमालयीन प्रदेशात किमान 2 दशलक्ष असे झरे असल्यामुळे, सुमारे 25 अब्ज घनमीटर इतकी वार्षिक पाणीप्रवाह क्षमता तयार होते, जी नद्यांच्या मूळ प्रवाहाचा आधार आहे. त्यामुळे झरे आटल्यास त्याचे परिणाम अतिशय व्यापक आणि दूरगामी ठरतात.

दर मिनिटाला 10 लिटर पाणी देणारा एक कायमस्वरूपी झरा वर्षाला सुमारे 5,000 घनमीटर पाणी देतो. हिमालयीन प्रदेशात किमान 2 दशलक्ष झरे असल्यामुळे, सुमारे 25 अब्ज घनमीटर इतकी वार्षिक पाणीप्रवाह क्षमता नद्यांच्या मूलभूत प्रवाहाचा आधार बनते.

या जलवायू बदलांव्यतिरिक्त, या प्रदेशातील पाणी व्यवस्थापनाची रचना देखील गुंतागुंतीची आहे. येथे औपचारिक आणि अनौपचारिक दोन्ही प्रकारच्या संस्था कार्यरत असून, समुदायाधारित विकेंद्रित पारंपरिक पद्धतींपेक्षा केंद्रीकृत नळपाणी प्रकल्पांना प्राधान्य देण्याची प्रवृत्ती दिसून येते. या उणिवांमुळे या प्रदेशातील जलप्रणाल्या हवामानजन्य आणि मानवनिर्मित ताणतणावांसमोर अधिक असुरक्षित बनतात.

शहरीकरण आणि पर्यटन: पर्वतीय प्रणालींवरील वाढता ताण

हवामान बदल आणि वेगवान शहरीकरणामुळे हिंदुकुश हिमालयीन प्रदेशातील पाणीपुरवठा सेवा मोठ्या प्रमाणात प्रभावित झाल्या आहेत. वाढत्या शहरीकरणामुळे पश्चिम हिमालयातील सर्वात मोठे शहर असलेल्या श्रीनगरमध्ये तसेच पूर्व हिमालयातील गंगटोक, कालिंपोंग आणि दार्जिलिंगसारख्या शहरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पायाभूत सुविधा उभारल्या गेल्या आहेत. यामुळे या प्रदेशातील भूमी वापर आणि भूआवरणात लक्षणीय बदल झाला आहे. ब्रिटिश काळात डोंगरकड्यांवर आणि शिखरांवर वसवलेल्या दार्जिलिंग आणि शिमलासारख्या अनेक शहरांचे पाणीपुरवठे प्रामुख्याने दऱ्यांमधील पृष्ठजल स्रोतांवर अवलंबून आहेत. त्यामुळे पाण्याची टंचाई ही त्यांच्या शहरी रचनेतच अंतर्भूत आहे.

डोंगराळ भागातील शहरे आणि नगरं ही लोकप्रिय पर्यटनस्थळे असल्यामुळे पाण्यावरचा ताण आणखी वाढतो. हंगामी पर्यटकांच्या लोंढ्यामुळे पाण्याचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढतो. पर्यटनाचा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेत मोठा वाटा असल्यामुळे पाण्याचे वाटप अनेकदा हॉटेल्स आणि व्यावसायिक आस्थापनांना प्राधान्य देऊन केले जाते. परिणामी स्थानिक रहिवाशांच्या गरजा दुय्यम ठरतात आणि सामाजिक व हितसंबंधीय संघर्ष निर्माण होतात. शहरी वाढ, पर्यटकांची गर्दी आणि मान्सून हे तिन्ही घटक एकाच काळात एकत्र आल्यामुळे जोखीम वाढते आणि नैसर्गिक धोके गंभीर आपत्तींमध्ये रूपांतरित होतात. अनियंत्रित पर्यटनवाढीमुळे हॉटेल्स, पर्यटकांची वाहने आणि वाहनतळ यांसारख्या सुविधांचा बेसुमार विस्तार झाला असून, अनेकदा पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील भागांवर अतिक्रमण झाले आहे. फक्त 2024 या वर्षातच हिमाचल प्रदेशात येणाऱ्या पर्यटकांची संख्या 1.8 दशलक्षांपेक्षा अधिक होती.

डोंगराळ भागातील शहरे आणि नगरं ही लोकप्रिय पर्यटनस्थळे असल्यामुळे पाण्याच्या स्रोतांवर अधिक ताण येतो. हंगामी पर्यटकांची संख्या वाढली की पाण्याचा वापरही मोठ्या प्रमाणात वाढतो.

विद्यमान पायाभूत सुविधांमधील अडचणी पाण्याच्या टंचाईला आणखी तीव्र करतात. उदाहरणार्थ, दार्जिलिंगमध्ये अनेक कुटुंबे पाण्यासाठी खासगी टँकरवर अवलंबून आहेत. पाण्याच्या वाढत्या किमतीमुळे अनेक शहरी रहिवाशांना पिण्याच्या पाण्याच्या गुणवत्तेवर तडजोड करावी लागते. हिंदुकुश हिमालयीन प्रदेशातील पाणी संकटात शहरीकरण आणि पर्यटन हे महत्त्वाचे ताणतणाव ठरत असताना, विरोधाभास केवळ पर्यावरणीय टंचाईपुरता मर्यादित राहत नाही. तो प्रशासनातील अपयश, पायाभूत सुविधांकडे झालेले दुर्लक्ष आणि पर्यावरणीय वास्तवाशी विसंगत ठरलेल्या विकासाच्या दिशांमध्येही स्पष्टपणे दिसून येतो.

निष्कर्ष

हिमालयीन पाण्याच्या विरोधाभासाला सामोरे जाण्यासाठी एकत्रित, न्याय्य आणि हवामान बदलांना तोंड देणारी जलव्यवस्थापन पद्धती आवश्यक आहे. हवामान बदलाचे प्रवाह, हिमप्रदेशातील बदल, जलप्रवाहातील चढउतार आणि त्यांचे परिणाम यांचे निरीक्षण करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच पाण्याचे स्रोत आणि त्यांच्या पुनर्भरण क्षेत्रांचे नकाशाकरण करणेही गरजेचे आहे. टिकाऊपणाचे नियोजन हे पर्वतीय परिसंस्थांच्या वैशिष्ट्यांवर आधारित असले पाहिजे आणि बदलत्या हवामान परिस्थितीत भविष्यातील मागणी व पुरवठ्याच्या शक्यतांचा त्यात समावेश असला पाहिजे. स्थानिक समुदाय विविध पाणी स्रोतांवर कशा प्रकारे अवलंबून आहेत, हे समजून घेणेही अत्यावश्यक आहे, कारण पाणी टंचाईच्या परिस्थितीत महिला आणि सामाजिक व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल गटांवर त्याचा परिणाम असमतोलपणे अधिक होतो. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, विकासाच्या व्यापक राजकीय आणि आर्थिक चौकटीत हिमालयाचा विचार करताना मूल्याच्या असमान प्रवाहांना खंडित करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून केंद्र आणि परिघ यांतील विषमता पुन्हा निर्माण होणार नाही.

सोमा सरकार ह्या ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाऊंडेशनच्या अर्बन स्टडीज प्रोग्रामच्या असोसिएट फेलो आहेत.

• Water
• India
• Climate Change
• drying springs
• Himalayan water insecurity
• HKH region
• India
• tourism impact
• urbanisation pressures
• Water

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

PREV NEXT