-
CENTRES
Progammes & Centres
Location
ईशान्य भारतात वाढणाऱ्या रेल्वे नेटवर्कमुळे त्या प्रदेशातील संपर्क व्यवस्थेत मोठा बदल घडत आहे. यामुळे नव्या व्यापार मार्गांना आणि सीमापार आर्थिक संधींना गती मिळत आहे.
13 सप्टेंबर 2025 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी बैराबी-सैरांग रेल्वे मार्गाचे उद्घाटन केले. हा 51.38 कि.मी. लांबीचा अभियांत्रिकी चमत्कार मिझोरामची राजधानी आयझॉलला भारताच्या उर्वरित रेल्वे नेटवर्कशी जोडतो. दोन दिवसांनंतर, आसाममधील STAR सिमेंट सायडिंगवरून भरलेला 21 वॅगनचा सिमेंट रेक आयझॉलसाठी रेल्वे मार्गे पाठविण्यात आला आणि सैरांग स्टेशनवर पोहोचला. त्यानंतर दगड, वाळू आणि वाहनांसारख्या वस्तू घेऊन आणखी सात रेल्वे रेक्स येथे उतारण्यात आले.
मिझोरामसाठी, जिथे अनेक वर्षांपासून अपुरी वाहतूक आणि दुर्गम रस्ते ही मोठी समस्या होती, ही घटना व्यापार आणि आर्थिक विकासासाठी ऐतिहासिक क्षण ठरली आहे. देशाच्या विविध भागांतून आयझॉलकडे रेल्वेने मालाची सुरक्षित, वेगवान आणि कमी खर्चात वाहतूक केल्यामुळे स्थानिक बाजारातील वस्तूंच्या किमती कमी होत आहेत आणि त्यांची उपलब्धता वाढत आहे.
या नव्या रेल्वे संपर्कामुळे मिझोराममधील स्थानिक उत्पादने आता देशभरातील आणि परदेशातील नव्या बाजारपेठांपर्यंत पोहोचत आहेत. 19 सप्टेंबर 2025 रोजी आयझॉलहून दिल्लीकडे पहिला पार्सल माल पाठविण्यात आला, ज्यात अँथुरियम फुलांच्या पेट्या होत्या. येत्या काही महिन्यांत ही रेल्वे जोडणी कृषी, बागायती आणि बांबू-आधारित उद्योगांना नव्या व्यापार संधी देईल, अशी अपेक्षा आहे. मिझोरामच्या सुमारे 50 टक्के भौगोलिक क्षेत्रावर बांबूचे आच्छादन आहे आणि त्याची मागणी भारताबरोबरच दक्षिण कोरिया सारख्या देशांतही मोठ्या प्रमाणावर आहे.
चित्र 1: आयझॉलसाठी पहिली मालवाहू खेप
स्रोत: Northeast Frontier Railway Archives
ईशान्य भारताला दीर्घकाळापासून आग्नेय आशियाचा प्रवेशद्वार म्हणून ओळखले जात असले तरी 2014 नंतर, नवी दिल्लीतील नव्या सरकारच्या काळात, वाहतूक आणि लॉजिस्टिक पायाभूत सुविधांच्या उन्नतीवर विशेष भर देण्यात आला. यामध्ये सर्व ईशान्य राज्यांमध्ये रेल्वे नेटवर्कचा विस्तार हा एक प्रमुख भाग ठरला. या नव्या रेल्वे जोडण्यांमुळे ईशान्य भारतात व्यापारासाठी अफाट संधी निर्माण होत आहेत.
बैराबी-सैरांग हा मार्ग भौगोलिकदृष्ट्या अतिशय कठीण असून त्यात 55 मोठे पूल आणि 45 बोगदे आहेत, जे पर्वतीय भूभागातून सहज मार्गक्रमण करतात.
मिझोराममधील रेल्वे नेटवर्कचा विस्तार बैराबी स्थानकापलीकडे 2014 मध्ये सुरू झाला, जेव्हा बैराबी-सैरांग प्रकल्पाची घोषणा करण्यात आली. हा प्रकल्प ऑगस्ट 2025 मध्ये पूर्ण झाला. या मार्गावर आता तीन प्रवासी गाड्या धावत आहेत — आयझॉल ते गुवाहाटी, कोलकाता आणि दिल्ली यांना जोडणाऱ्या. मालवाहतूक सुलभ करण्यासाठी सैरांग स्टेशनवर एक मालवाहतूक टर्मिनल उभारण्यात आले असून येथे नियमित माल लोडिंग आणि अनलोडिंग सुरू आहे. या मार्गावर हॉर्टोकी, कौंपुई आणि मुआलखांग ही इतर स्थानकेही बांधण्यात आली आहेत. हा मार्ग भौगोलिकदृष्ट्या अतिशय कठीण असून त्यात 55 मोठे पूल आणि 45 बोगदे आहेत, जे पर्वतीय भूभागातून सहज मार्गक्रमण करतात. यामुळे वाहतूक वेळ कमी होईल आणि मालाच्या नुकसानीचा किंवा चोरीचा धोका कमी होईल, तसेच मिझोरामची उत्पादने मोठ्या बाजारपेठांपर्यंत सुरक्षित पोहोचतील.
नकाशा 1: बैराबी ते सायरंग पर्यंतचा रेल्वे मार्ग
स्रोत: Northeast Frontier Railway Archives
याशिवाय, मिझोरामच्या दक्षिण टोकापर्यंत रेल्वे जोडणी वाढविण्यासाठी सर्वेक्षण सुरू आहे. प्रस्तावित सैरांग–हबिचुआह हा 223 कि.मी.चा प्रकल्प आहे. हा मार्ग पूर्ण झाल्यास मिझोरामला थेट म्यानमार आणि त्यानंतर सिटवे बंदराद्वारे आग्नेय आशियाशी व्यापार करण्याची संधी उपलब्ध होईल. ही संपूर्ण रेल्वे क्रांती फक्त वाहतुकीचा प्रश्न सोडवत नाही, तर ती ईशान्य भारताला नव्या आर्थिक युगात प्रवेश देत आहे - जिथे रेल्वे मार्ग म्हणजे प्रगतीची नवी दिशा आणि व्यापाराचा नवा पूल ठरतो.
मणिपूरमध्ये 110 कि.मी. जिरीबाम – इम्फाल नवी रेल्वे लाईन उभारण्याचे काम सुरू आहे. या प्रकल्पामुळे मणिपूरची राजधानी इम्फाल थेट देशाच्या रेल्वे जाळ्याशी जोडली जाणार आहे. या मार्गापैकी निम्म्याहून अधिक भाग आधीच कार्यान्वित झाला असून, सध्या गाड्या तामेंगलोंग जिल्ह्यातील खोंगसांग स्टेशनपर्यंत चालत आहेत. अलीकडील मणिपूरमधील हिंसाचाराच्या काळात, ही रेल्वे लाईन लोकांसाठी जीवनवाहिनी ठरली. या मार्गाने आवश्यक वस्तूंचा पुरवठा अखंड सुरू राहिला. जुलै 2023 मध्ये खोंगसांग येथे पहिली मालगाडी पोहोचली तेव्हा तत्कालीन मुख्यमंत्री स्वतः उपस्थित होते. यावरून मणिपूरसाठी रेल्वे जोडणीचे महत्त्व स्पष्ट होते. राज्यात नेहमीच रस्ते बंद होणे आणि भूस्खलन यामुळे वाहतुकीत अडथळे निर्माण होत असल्याने ही रेल्वे सेवा जीवनरेखा ठरत आहे.
चित्र 2: इम्फाल स्टेशनची इमारत बांधकाम
स्रोत: Northeast Frontier Railway Archives
या प्रकल्पातील उर्वरित भाग — खोंगसांग ते नोनी आणि नोनी ते इम्फाल — डिसेंबर 2028 पर्यंत पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे. हे काम पूर्ण झाल्यानंतर मणिपूरमध्ये उद्योग आणि व्यापाराला मोठी चालना मिळेल. शिवाय, इम्फाल ते मोरेह या नव्या मार्गासाठीही सर्वेक्षण मंजूर झाले असून, यामुळे म्यानमार सीमापर्यंत रेल्वे जोडणी शक्य होईल. यामुळे भविष्यात आग्नेय आशियासोबत आंतरराष्ट्रीय व्यापार सुलभ होईल.
सिक्कीम 1975 मध्ये भारताचे 22 वे राज्य झाले असले तरी ते अद्याप देशाच्या रेल्वे जाळ्याशी जोडले गेलेले नाही. मात्र आता ही स्थिती बदलणार आहे. 45 कि.मी. सेवोक – रंगपो नवीन रेल्वे लाईन प्रकल्प हे स्वप्न पूर्ण करणार आहे. हा मार्ग पश्चिम बंगालमधील सेवोक स्टेशनपासून सुरू होऊन सिक्कीममधील पाकयोंग जिल्ह्यातील रंगपोपर्यंत जातो. या प्रकल्पातील 86 टक्के लांबी केवळ बोगदे आणि पूल यांवर आधारित आहे. काम जोरात सुरू असून डिसेंबर 2027 पर्यंत पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे. त्यानंतर रंगपो ते गंगटोक या विस्तारासाठीही सर्वेक्षण सुरू आहे. या प्रकल्पामुळे सिक्कीमचा देशातील इतर भागांशी संपर्क सुधारेल आणि पर्यटन, व्यापार तसेच गुंतवणूक वाढेल.
आसाम आणि त्रिपुरा ही ईशान्य भारतातील दोन राज्ये आहेत, जिथे रेल्वे जाळ्याचा मोठा विस्तार आधीच झालेला आहे. अलीकडील काळात त्याच्या क्षमतेतही मोठी वाढ करण्यात आली आहे. त्रिपुरामध्ये रेल्वे नेटवर्क दक्षिण त्रिपुरातील सबरूमपर्यंत पोहोचले आहे, जे बांगलादेश सीमेपर्यंत जाते. आसाममध्ये मुख्य मार्गाचे डबलिंग लुमडिंगपर्यंत पूर्ण झाले असून, पुढील टप्प्यात ते फुर्काटिंग आणि डिब्रूगड पर्यंत वाढवले जाणार आहे. तरीही काही अडचणी आहेत, ज्या सोडवल्या जात आहेत, ज्यामुळे मालगाड्या अधिक वेगाने आणि मोठ्या संख्येने धावू शकतील. ब्रह्मपुत्र नदीवर विद्यमान सराईघाट पुलाजवळ एक नवीन रेल्वे–सह–रस्ता पूल बांधला जात आहे. तसेच लंका ते मोईनारबंद (आसाम) या नव्या रेल्वे मार्गासाठी सर्वेक्षण सुरू आहे, ज्यामुळे लुमडिंग–बडरपूर डोंगराळ मार्गावरील लॉजिस्टिक समस्या कमी होतील.
त्रिपुरातील निश्चिंतपूर स्टेशन येथे बांगलादेशाशी आंतरराष्ट्रीय रेल्वे जोडणीसाठीचे काम पूर्ण झाले आहे, परंतु बांगलादेशातील राजकीय अस्थिरतेमुळे ते सध्या थांबवले आहे. भविष्यात हे मार्ग केवळ बांगलादेशासोबतच नव्हे तर चट्टोग्राम बंदराद्वारे आग्नेय आशियाशी व्यापार वाढविण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
वर उल्लेख केलेले रेल्वे प्रकल्प आकाराने आणि उद्दिष्टाने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. या प्रकल्पांमुळे ईशान्य भारताचा आर्थिक पट मोठ्या प्रमाणात बदलण्याची क्षमता आहे. 2030 पर्यंत हे प्रकल्प या प्रदेशात व्यापार आणि वाणिज्याच्या नव्या युगाची पायाभरणी करतील. तथापि, ही क्षमता वास्तवात आणण्यासाठी योग्य व्यापार सुलभता व्यवस्था आणि पूरक सेवा विकसित करणे आवश्यक आहे. या क्षेत्रात कृषी उत्पादक संघटना, स्वयं-साहाय्य गट किंवा खाजगी सेवा पुरवठादार यांची गरज आहे, जे उत्पादक आणि बाजार यांच्यामध्ये दुवा बनू शकतील. मार्केटिंग हाही एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. ईशान्य भारतातील उत्पादनांना देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठांमध्ये मोठी मागणी आहे, पण रेल्वे वाहतुकीद्वारे सातत्याने पुरवठा राखण्यासाठी मागणी–पुरवठा यांचा एकसंध यंत्रणा आवश्यक आहे.
क्रेडिट व्यवस्था हेदेखील तितकेच महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. उदाहरणार्थ, त्रिपुरामधील रबर शीट उत्पादन हे भांडवल–आवश्यक क्षेत्र असून, रेल्वेद्वारे मोठ्या प्रमाणात माल वाहतुकीसाठी कार्यरत भांडवलाची गरज असते. अशा परिस्थितीत बहु–आयामी लॉजिस्टिक पार्क्स सारख्या सुविधा व्यापार वृद्धीसाठी आणि रेल्वे नेटवर्कचा उपयोग वाढविण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतात. या क्षेत्रात गुंतवणूक केल्यास प्रदेशाच्या आर्थिक विकासावर अनेकपटीने परिणाम होईल.
ईशान्य भारतातील रेल्वे जाळे झपाट्याने वाढत आहे. पुढील 5 वर्षांत रेल्वे पायाभूत सुविधांमध्ये क्रांतिकारी बदल होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे या प्रदेशात व्यापार आणि वाणिज्य वाढीसाठी मजबूत आधारभूत रचना तयार होईल. मात्र, केवळ पायाभूत सुविधा पुरेशा नाहीत. व्यापार सुलभता आणि पूरक सेवा, जसे की क्रेडिट संस्था, मध्यस्थ गट, बहु–मोडल लॉजिस्टिक केंद्रे, निर्यात संस्था इत्यादींची गरज तातडीची आहे. याच क्षेत्रांमध्ये खासगी उद्योग, कॉर्पोरेट क्षेत्र आणि बहुपक्षीय संस्था सक्रिय सहभाग घेऊ शकतात, ज्यामुळे ईशान्य भारत आपली खरी आर्थिक क्षमता पूर्णपणे साध्य करू शकेल.
कपिंजल किशोर शर्मा हे भारतीय रेल्वे वाहतूक सेवेचे (IRTS) अधिकारी आहेत. सध्या ते ईशान्य सीमा रेल्वे (NFR) चे मुख्य जनसंपर्क अधिकारी (CPRO) म्हणून कार्यरत आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Kapinjal Kishore Sharma is an Indian Railway Traffic Service (IRTS) officer of the Government of India, currently serving as the Chief Public Relations Officer (CPRO) ...
Read More +
PREV
