भविष्यातील संघर्षांमध्ये, जो पक्ष केवळ आपल्या यंत्रांचीच (मशिन्स) नव्हे, तर आपल्या माणसांचीही उत्तम तयारी करेल, तोच वर्चस्व गाजवेल.
आधुनिक लष्करी औद्योगिक व्यवस्थेला धातू म्हणजेच शस्त्रसामग्रीबद्दल एक प्रकारचे आकर्षण आहे. एखाद्या देशाची धोरणात्मक ताकद बख्तरबंद तुकड्या, हवाई यंत्रणा आणि स्वायत्त प्रणालींच्या संगणकीय क्षमतेच्या आधारावर मोजली जाते. युक्रेनमधील अलीकडील युद्धाने जर काही शिकवले असेल तर ते म्हणजे मोठ्या प्रमाणातील सामूहिक शक्ती महत्त्वाची असते. मात्र सायबर आधारित युद्ध, AI वर आधारित दिशाभूल आणि सतत बदलणाऱ्या रणांगणाच्या या काळात केवळ हार्डवेअरवर जास्त भर देणे एक धोकादायक कमतरता निर्माण करत आहे. आपण शस्त्रसामग्रीवर जास्त गुंतवणूक करत आहोत, पण युद्धातील अंतिम निर्णय ठरवणाऱ्या मानवी मनोविज्ञानावर पुरेसे लक्ष दिले जात नाही.
मानवी मानसशास्त्र आणि प्रगत तंत्रज्ञान यांचा संबंध आता केवळ वैमानिकाने हेड अप डिस्प्ले कसा वापरतो किंवा सैनिक रणांगण व्यवस्थापन प्रणाली कशी समजून घेतो इतक्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. आता प्रश्न आहे खंदकात दीर्घकाळ तैनात असलेल्या सैनिकाच्या मानसिक ताकदीचा, संयुक्त कारवाई केंद्रातील जनरलच्या निर्णयांवर प्रभाव टाकणाऱ्या मानसिक पूर्वग्रहांचा आणि या नव्या काळातील सर्वात धोकादायक शस्त्र कदाचित हायपरसोनिक क्षेपणास्त्र नसून सत्य हळूहळू कमकुवत होण्याच्या प्रक्रियेचा आहे.
आज आपल्या समोरचे सर्वात मोठे संकट म्हणजे ज्ञानात्मक पतन. हा तो टप्पा आहे जिथे मूलभूत तथ्यांबाबत समाजात एकमत निर्माण करण्याची क्षमता कमी होऊ लागते. जेव्हा डीपफेकसारखी कृत्रिम माध्यमे, AI ने तयार केलेला मजकूर आणि बदललेले ध्वनी वास्तविकतेपासून वेगळे ओळखणे कठीण होते, तेव्हा आपण सामायिक पुराव्याचा आधार गमावतो. सत्य मोजण्यासाठी समान निकष नसतील तर समाजात फूट पडणे आणि मोठ्या प्रमाणावर संघर्ष निर्माण होणे जवळजवळ अपरिहार्य ठरते.
जेव्हा डीपफेक, AI ने तयार केलेला मजकूर आणि बदललेले ध्वनी यांसारखी कृत्रिम माध्यमे वास्तवापासून वेगळी ओळखणे कठीण होते, तेव्हा आपण सामायिक पुराव्याचा आधारच गमावतो.
लष्करी कमांडरसाठी ही परिस्थिती अत्यंत धोकादायक ठरू शकते. उदाहरणार्थ, ड्रोनमधून येणारे प्रत्यक्ष दृश्यच रिअल टाइममध्ये डीपफेक करून बदलले गेले तर काय होईल याची कल्पना करा. किंवा दिशाभूल करणाऱ्या माहितीमुळे सैनिकांचे मनोबल कमी होते आणि सोशल मीडियावर पसरलेल्या संदेशांमुळे ते स्वतःच्या आदेशांवरच शंका घेऊ लागतात. आपण आपल्या तांत्रिक प्रणालींना सायबर हल्ल्यांपासून सुरक्षित करण्यासाठी अब्जावधी रुपये खर्च केले आहेत, पण मानसिक पातळीवरील छेडछाडीपासून आपल्या मनांचे संरक्षण करण्याकडे मात्र पुरेसे लक्ष दिले गेलेले नाही.
आपण मिलस्पेक (mil-spec) तंत्रज्ञान नेहमीच सर्वोत्तम असते किंवा ते कायम उपलब्ध राहील असा समज ठेवणे थांबवले पाहिजे. लष्करी नियोजनाचा मोठा भाग प्रगत तंत्रज्ञानावर सतत प्रवेश मिळेल असे गृहीत धरून केला जातो. पण समान क्षमतेच्या A2 AD वातावरणात अवकाशातील साधनांमध्ये मोठा अडथळा निर्माण झाला तर आधुनिक युद्ध लगेचच 1980 च्या दशकातील क्षमतांपर्यंत मागे जाऊ शकते. अशा परिस्थितीत सैनिकांना मात्र 21 व्या शतकातील युद्धासाठी प्रशिक्षण दिलेले असते.
तंत्रज्ञान उपलब्ध असले तरी ते नवीन प्रकारच्या असुरक्षा देखील निर्माण करते. उदाहरणार्थ BMS टॅबलेट वापरणारा सैनिक रणांगणाचा एक डिजिटल नकाशा पाहतो जिथे मित्रपक्ष निळ्या रंगात आणि शत्रू लाल रंगात दाखवले जातात. पण गोळीबाराच्या परिस्थितीत सैनिकाची हृदयगती वाढते आणि त्याची मानसिक लवचिकता कमी होते. त्यामुळे धोक्याचे आकलन चुकीचे होऊ शकते आणि खरा धोका कमी वाटू शकतो. सैनिक स्वतःच्या शरीरातील संकेत योग्यरीत्या ओळखू शकला नाही तर तो टॅबलेट उलट त्याच्यासाठी अडचण ठरू शकतो.
सैनिकांना शस्त्रे आणि प्रणाली व्यवस्थित वापरता यावीत यासाठी शेकडो तास प्रशिक्षण दिले जाते. त्याचप्रमाणे त्यांच्या शरीराच्या ताण प्रतिक्रिया नियंत्रित करण्यासाठीही तितकेच प्रशिक्षण आवश्यक आहे.
म्हणून युद्धासाठी लागणाऱ्या पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक करणे महत्त्वाचे आहेच. पण त्या प्रणाली चालवणाऱ्या मानवांना देखील तितकेच सक्षम बनवणे गरजेचे आहे. जर आपण मानवी ऑपरेटिंग सिस्टम सुधारली नाही तर जगातील सर्वात प्रगत हार्डवेअरही फक्त महागडे आणि उपयोग नसलेले धातू ठरू शकते.
आधुनिक लष्करांमध्ये कमांड स्तर आणि रणांगणाच्या अग्रभागामध्ये एक प्रकारचा संज्ञानात्मक खंदक तयार होत आहे. शांततेच्या काळातील प्रशासकीय व्यवस्थेत तयार झालेले निर्णयकर्ते खालच्या स्तरावरून येणाऱ्या नव्या कल्पनांकडे अनेकदा संस्थात्मक जोखीम म्हणून पाहतात.
प्रत्यक्षात सैनिक विजय मिळवत आहेत ते कॉर्पोरेट पद्धतीच्या खरेदी प्रक्रियेच्या चक्रांमुळे नाही. ते जिंकत आहेत कारण त्यांना स्वतः उपाय शोधण्याचे, परिस्थितीनुसार बदल करण्याचे आणि आवश्यकतेनुसार लगेच दिशा बदलण्याचे स्वातंत्र्य मिळते.
जेव्हा एखादा सैनिक स्वतः तयार केलेला इलेक्ट्रॉनिक घटक वापरण्याचा प्रयत्न करतो, एखादे व्यावसायिक अॅप वापरतो, ग्राहकांसाठी उपलब्ध उपग्रह प्रतिमांचा उपयोग करतो किंवा प्रमाणित पर्याय उपलब्ध नसल्यामुळे किंवा कालबाह्य झाल्यामुळे ड्रोनमध्ये बदल करतो, तेव्हा मुख्यालय अनेकदा प्रमाणपत्र किंवा सैद्धांतिक सायबर जोखमीचे कारण देत त्याला नकार देते. हे नेतृत्वाच्या मानसिकतेतील अधिक खोल अपयश दाखवते. जर एखादा कमांडर चर्चा जोखीम या शब्दाने सुरू करत असेल, तर त्याने आधीच पुढाकाराची शक्यता संपवलेली असते.
ड्रोन युद्ध खूप वेगाने बदलत आहे. सैनिक विजय मिळवत आहेत ते कॉर्पोरेट खरेदी प्रक्रियेच्या चक्रांमुळे नव्हे, तर त्यांना स्वतः तयार करण्याचे, परिस्थितीनुसार बदल करण्याचे आणि त्वरेने दिशा बदलण्याचे स्वातंत्र्य असल्यामुळे. अशा परिस्थितीत एखाद्या सैनिकाने स्वतःचा जॅमर तयार करण्यातील जोखीम ही अनेक वर्षे वाट पाहून अखेरीस कालबाह्य ठरणारे प्रमाणित समाधान येईपर्यंत सैनिकाचा जीव जाण्याच्या जोखमीपेक्षा खूपच कमी असते.
आपण सँडबॉक्स्ड सॉव्हरिनिटीकडे वाटचाल केली पाहिजे. म्हणजे रणांगणावरील तुकड्यांना स्थानिक पातळीवर अपयश स्वीकारण्याचे, पुन्हा प्रयत्न करण्याचे आणि नवकल्पना करण्याचे मानसिक आणि कायदेशीर स्वातंत्र्य दिले पाहिजे.
आज लष्करी नवकल्पनांवर परिणाम करणारा सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे ब्रेन ड्रेन. अनुभवी अभियंते आणि तांत्रिक कौशल्य असलेले योद्धे देश सोडत आहेत. हे केवळ पैशासाठी नाही, तर मानसिक विसंगती आणि वाढत्या निराशेमुळे घडत आहे.
अत्यंत तणावाच्या परिस्थितीत माणसाची स्मरणशक्ती सुमारे 80 टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकते. उच्च स्तरावरील विचारक्षमतेकडे पुन्हा परत येण्यासाठी हृदयगती पुरेशी कमी करण्यासाठी साधारणतः 99 सेकंदांचा कालावधी लागतो.
ज्या वातावरणात तांत्रिक कौशल्य असलेल्या लोकांच्या ज्ञानाकडे दुर्लक्ष केले जाते आणि काही कमांडर तांत्रिक साक्षरतेचा दिखावा करत असूनही तंत्रज्ञानाला फक्त पूरक सहाय्यक साधन म्हणून पाहतात, अशा वातावरणात प्रतिभावान लोक टिकून राहत नाहीत. जोपर्यंत आपण अशी व्यवस्था तयार करत नाही ज्यात तंत्रज्ञान केवळ वापरण्याऐवजी त्यात नवकल्पना करण्यासाठी आणि नेतृत्व करण्यासाठी सक्षम लोकांना प्रोत्साहन दिले जाईल, तोपर्यंत आपण रिकाम्या होत चाललेल्या मनुष्यबळाकडून चालवले जाणारे महागडे मेटलच रणांगणात वापरत राहू.
संशोधनानुसार भावनिक बुद्धिमत्ता प्रशिक्षणामुळे अत्यंत तणावाच्या परिस्थितीत ताण नियंत्रित करण्याची क्षमता आणि कामगिरी सुधारते. लष्करी संदर्भात हे थेट जीविताशी संबंधित असते. खूप तणावाच्या परिस्थितीत माणसाची स्मरणशक्ती सुमारे 80 टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकते. पुन्हा स्पष्टपणे विचार करण्यासाठी हृदयगती कमी करण्यासाठी साधारणतः 99 सेकंद लागतात. त्यानंतर स्मरणशक्ती पुन्हा आठवण्याची क्षमता कोसळू शकते. आधुनिक युद्धात प्रत्यक्ष लढाईदरम्यान असे 99 सेकंद म्हणजे खूप मोठा कालावधी असतो. तो एखाद्याचे आयुष्य वाचवू शकतो किंवा संपवू शकतो.
भावनिक बुद्धिमत्ता असलेले नेते तणाव कमी करण्यास सक्षम असतात. उच्च भावनिक बुद्धिमत्ता असलेला नेता आपल्या टीमवर मानसिक किंवा माहितीच्या माध्यमातून होणारी छेडछाड ओळखू शकतो. त्याला हे समजते की भावना हीदेखील एक प्रकारची माहिती असते. भावनिक बुद्धिमत्ता अशी मानसिक सुरक्षितता निर्माण करते जिथे लोकांना जोखीम घेणे, मोकळेपणाने बोलणे आणि नवकल्पना करणे सुरक्षित वाटते.
जर आपण मान्य केले की आधुनिक संघर्षाचे केंद्र आता मानवी विचार, धारणा आणि भावनिक नियंत्रण याकडे सरकत आहे, तर लोकांना त्या वास्तवासाठी तयार करणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान पुढे विकसित होत राहील, पण मानवी ऑपरेटिंग सिस्टम हा निर्णायक घटक राहणार आहे. भविष्य त्या संस्थांचे असेल, ज्या मानसिक क्षमतेकडे शारीरिक ताकद किंवा तांत्रिक कौशल्याइतकेच महत्त्व देतील. याचा अर्थ ही क्षमता प्रशिक्षणाद्वारे विकसित करणे, तिचे मोजमाप करणे आणि संकट येण्याच्या खूप आधीपासून ती संस्थात्मक संस्कृतीत रुजवणे आवश्यक आहे.
जेम्मा किंग या क्वीन्सलँड विद्यापीठात 'रिसर्च फेलो' आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
PREV
