जनआक्रोश, आर्थिक ताण आणि सत्तासंघर्ष एकत्र येत असताना, 1979 नंतर इराणच्या क्रांतिकारी व्यवस्थेसमोरची ही सर्वात मोठी कसोटी ठरत आहे.
Image Source: Getty Images
जून 2025 मध्ये अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेले हल्ले मध्य पूर्वेच्या भू-राजकारणातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरले असून, त्याचे परिणाम आजही संपूर्ण प्रदेशात दिसून येत आहेत. देशाच्या विविध भागांतील अलीकडील आंदोलनांनी केवळ राजकीय मतभेद वाढल्याचेच नव्हे, तर आर्थिक दबावांमुळे निर्माण झालेल्या तणावांची तीव्रताही स्पष्ट केली आहे.
अश्कान हाशेमीपूर यांसारख्या अनेक अभ्यासकांनी सध्याच्या असंतोषाची मुळे थेट 1979 च्या इस्लामिक क्रांतीशी जोडली आहेत. या क्रांतीनंतर निर्वासित अवस्थेत असलेले आयातोल्ला खोमेनी सत्तेत परतले आणि पाश्चात्य समर्थित शाह रेझा पहलवी यांची राजवट संपुष्टात आली. 1989 पासून सत्तेत असलेल्या सध्याच्या सर्वोच्च धार्मिक नेते आयातोल्ला खामेनेई यांच्यासमोर आता क्रांतीवर आधारित राज्याची ओळख आणि तिचे दीर्घकालीन अस्तित्व याबाबत एक निर्णायक टप्पा उभा राहिला आहे. सध्याची आंदोलने जरी दडपण्यात आली असली, तरी तेहरानसाठी पूर्वीप्रमाणेच कारभार सुरू ठेवणे आता व्यवहार्य राहिलेले नाही.
वीज, पाणी, रोजगार, आरोग्यसेवा आणि शिक्षण अशा मूलभूत सुविधा पुरवणे हे सत्ता आणि जनता यांच्यातील नात्याचा पाया राहिला आहे. त्यामुळे इराण गेल्या अनेक महिन्यांपासून अस्थिर अवस्थेत असताना, निर्णायक टप्प्यावर नेणारा धक्का दोन बाजूंनी आला, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काही नाही. एक म्हणजे पाण्याचे तीव्र संकट आणि दुसरे म्हणजे चलनाच्या मूल्यात झालेली मोठी घसरण.
निर्बंधांच्या चौकटीत राहून आणि त्यातून निर्माण झालेल्या आंतरराष्ट्रीय एकाकीपणाच्या पार्श्वभूमीवर जनतेच्या तक्रारी हाताळत सत्ता टिकवणे हे अतिशय नाजूक काम आहे. नोव्हेंबरमध्ये इराणची राजधानी तेहरानमध्ये पाणी संपत असल्याच्या बातम्या वेगाने पसरल्या. इराणची आर्थिक आणि राजकीय दिशा स्वयंपूर्णतेच्या विचारावर आधारलेली आहे. हा विचार मुख्यतः दीर्घकाळ चाललेल्या निर्बंधांचा परिणाम आहे. मात्र 9 कोटींपेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या देशात शाश्वतता आणि स्वयंपूर्णतेचे राजकारण राबवणे सोपे नाही. शेवटी, मूलभूत सुविधांच्या बाबतीत जनता आणि राज्य यांच्यातील नाते टिकवणे हे सर्वच राजकीय व्यवस्थांसाठी महत्त्वाचे असते. वीज, पाणी, रोजगार, आरोग्यसेवा आणि शिक्षण यांसारख्या मूलभूत सुविधा या सत्ता आणि जनता यांच्यातील नात्याचा आधार असतात. त्यामुळेच, गेल्या काही महिन्यांपासून इराणमध्ये अस्थिरता असताना, परिस्थिती बिघडवणारी ठिणगी दोन ठिकाणांवरून पडली. एक म्हणजे पाणीटंचाई आणि दुसरे म्हणजे चलनाचे कोसळणे.
इराणचे अंतर्गत राजकारण नेहमीच अशा सत्ताकारणाच्या रचनेत अडकलेले राहिले आहे की, शेवटी सर्व सत्ता पुन्हा क्रांतीनंतर निर्माण झालेल्या प्रभावकेंद्रांकडेच जाते. म्हणजेच अयातोल्लाह आणि 1979 पासून त्यांनी व त्यांचे पूर्वसुरी खोमेनी यांनी उभारलेल्या संस्थात्मक व्यवस्थांकडे संपूर्ण नियंत्रण केंद्रीत होते. ही बाब तेव्हा स्पष्ट झाली, जेव्हा इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियन स्वतःला अडचणीत सापडलेले आढळले. 2024 मधील निवडणुकांमध्ये पेझेश्कियन हे एकमेव मध्यममार्गी उमेदवार म्हणून निवडून आले होते. या निवडणुका त्याच वर्षी हेलिकॉप्टर अपघातात तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष इब्राहिम रईसी यांच्या निधनानंतर घेण्यात आल्या होत्या. आंदोलनांच्या काळात पेझेश्कियन यांनी असंतोषामागे अमेरिका आणि इस्रायलच्या बाह्य हस्तक्षेपाचा हात असल्याची सत्ताधारी भूमिकाच पुढे ठेवली. त्याच वेळी, राज्याकडून काही चुका झाल्या असतील, हेही मान्य केले पाहिजे, असे संकेत त्यांनी दिले. यामुळे इराणच्या प्रजासत्ताक निवडणूक व्यवस्थेच्या मर्यादा स्पष्ट झाल्या. विशेषतः इराण स्वतःला या प्रदेशातील नियमित निवडणुका घेणारे एकमेव इस्लामी राष्ट्र म्हणून मांडत असताना, ही विसंगती अधिक ठळक झाली.
पेझेश्कियन यांच्यासाठी आणि राष्ट्राध्यक्षपदासाठीही हे संतुलन कायमच नाजूक राहिले आहे. इराणचा राष्ट्राध्यक्ष कोणताही सुधारणा किंवा बदल घडवू इच्छित असेल, तर त्यासाठी रस्त्यांवरील गोंधळापेक्षा स्थैर्य अधिक गरजेचे असते. बदलासाठी इराणमधील अनेक सत्ताकेंद्रांना एकत्र आणून चर्चा करणे हे सोपे काम नाही.
पेझेश्कियन यांच्यासाठी आणि राष्ट्राध्यक्षपदासाठीही हे संतुलन कायमच नाजूक राहिले आहे. इराणचा राष्ट्राध्यक्ष कोणताही सुधारणा किंवा बदल घडवू इच्छित असेल, तर त्यासाठी रस्त्यांवरील गोंधळापेक्षा स्थैर्य अधिक गरजेचे असते. बदलासाठी इराणमधील अनेक सत्ताकेंद्रांना एकत्र आणून चर्चा करणे हे सोपे काम नाही. पेशाने डॉक्टर असलेले पेझेश्कियन हे निवडणूक लढवण्यासाठी अयातोल्लाहांनी मंजुरी दिलेले एकमेव मध्यममार्गी उमेदवार होते. अंतर्गत मतभेदांनी कमकुवत झालेल्या मध्यममार्गी गटाचे हे प्रतिनिधित्व फारतर प्रतीकात्मकच ठरेल, अशी सर्वसाधारण समजूत होती. कारण माजी अणु वाटाघाटीकार सईद जलिली हे कट्टरपंथीयांचे आवडते नेते असून रईसी यांचे नैसर्गिक उत्तराधिकारी मानले जात होते.
आज मध्यममार्गीपणा ही संकल्पनाच गंभीररीत्या कमकुवत झालेली व्यवस्था म्हणून दिसते. पेझेश्कियन यांची त्यांच्या पदाशी जोडलेल्या खास आणि अर्धवट स्पष्ट अशा सत्तेशी ही पहिलीच टक्कर नव्हती. मागील वर्षी अमेरिका आणि इस्रायलने इराणच्या अणु संस्थांवर बॉम्बहल्ले केल्यानंतर आणि इस्रायलने इराणच्या लष्करी व गुप्तचर यंत्रणांतील अनेक वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना ठार केल्यानंतर इराणने कतारमधील अल उदैद एअर बेसवर क्षेपणास्त्रे डागली. हा मध्य पूर्वेतील अमेरिकेचा सर्वात मोठा लष्करी तळ आहे. तेहरानशी चांगले संबंध असलेला आणि अमेरिका व इराण यांच्यात संवादाचा मार्ग राखणारा कतार या संघर्षाच्या प्रादेशिक लक्ष्यरेषेत अडकलेल्या अरब आखाती देशांचे उदाहरण ठरला. या तळावर झालेला हल्ला हा अरब राजधानींना दीर्घकाळ भीती वाटत असलेली एक मर्यादा ओलांडणारा ठरला. त्यानंतर पेझेश्कियन स्वतःला अस्वस्थ स्थितीत सापडले. त्यांनी कतारच्या अमिरांना तेहरानकडून अमेरिकन तळावर करण्यात आलेल्या क्षेपणास्त्र हल्ल्याबद्दल खेद व्यक्त करणारा संदेश पाठवला. हा हल्ला त्यांच्या स्वतःच्या देशाच्या लष्करानेच केला होता.
यानंतरही पेझेश्कियन स्वतःला अस्वस्थ अवस्थेतच आढळले. त्यांनी कतारच्या अमिरांना तेहरानकडून अमेरिकन तळावर करण्यात आलेल्या क्षेपणास्त्र हल्ल्याबद्दल खेद व्यक्त करणारा संदेश दिला. हा हल्ला त्यांच्या स्वतःच्या राज्याच्या लष्करानेच केला होता.
पुढील काळात इराणच्या सत्ताधाऱ्यांसमोरील अडचणी कमी होतील, असे वाटत नाही. सध्याच्या अस्थिरतेच्या आधीपासूनच 86 वर्षांहून अधिक वय असलेल्या अयातोल्लाह खामेनी यांच्या उत्तराधिकारावर देशांतर्गत तीव्र चर्चा सुरू होत्या. इराणी व्यवस्थेतील विविध सत्ताकेंद्रांनी या चर्चांमधील अनेक बाबी गुप्त ठेवल्या असल्या, तरी सार्वजनिक पातळीवर दोन नावे पुढे आली. एक म्हणजे आता दिवंगत इब्राहिम रईसी आणि दुसरे म्हणजे अयातोल्लाह खामेनी यांचे दुसऱ्या क्रमांकाचे ज्येष्ठ पुत्र मोजतबा खामेनी. दुसऱ्या पर्यायामुळे क्रांतीचे समर्थक नाराज होण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते, कारण असा बदल वंशपरंपरागत आणि राजेशाही सत्तांतरासारखा भासू शकतो. क्रांतिकारी विचारसरणीला अशा पद्धतीशी कोणताही संबंध नको आहे, विशेषतः त्या काळात जेव्हा माजी शाहांचे पुत्र रझा पहलवी यांच्या आवाहनानंतर राजेशाही समर्थक रस्त्यावर उतरले होते आणि ज्यांची जागा अयातोल्लाहांनी घेतली होती.
या सर्व समीकरणांमध्ये इस्लामिक रेव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स म्हणजेच आयआरजीसी यांच्या हितसंबंधांचाही विचार करावा लागतो. अयातोल्लाहांच्या थेट नियंत्रणाखाली काम करणाऱ्या आयआरजीसीने स्वतःला परिस्थितीनुसार बदलणारे आणि त्यांना घडवून पोसणाऱ्या व्यवस्थेशी निष्ठावान असल्याचे दाखवून दिले आहे. गेल्या काही वर्षांत निर्बंध चुकवण्यासाठी विविध यंत्रणा उभारण्यात आयआरजीसीने महत्त्वाची भूमिका बजावली असून त्यामुळे व्यापारी वर्ग कार्यरत राहू शकला आहे, जो अत्यंत महत्त्वाचा घटक मानला जातो. इराणच्या राजकीय अर्थव्यवस्थेत खोलवर रुजलेल्या हितसंबंधांसह या लष्करी संस्थेने आपले स्थान कायम राखले आहे आणि विशेषतः व्यवस्थेवरच ओझे पडून कोणतेही पतन होऊ नये याची काळजी घेतली आहे.
अयातोल्लाहांच्या थेट नियंत्रणाखाली काम करणाऱ्या इस्लामिक रेव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्सने म्हणजेच आयआरजीसीने त्यांना घडवून पोसणाऱ्या व्यवस्थेशी आपली लवचिकता आणि निष्ठा स्पष्टपणे दाखवून दिली आहे. गेल्या काही वर्षांत निर्बंधांना चुकवण्यासाठी विविध मार्ग आणि यंत्रणा उभारण्यात आयआरजीसीने महत्त्वाची भूमिका बजावली असून त्यामुळे व्यापारी वर्ग जो अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे तो कार्यरत राहू शकला आहे.
शेवटी पाहता इराणच्या पतनाची भावनिक मागणी प्रादेशिक आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेसाठी अतिशय गोंधळ निर्माण करणारी ठरू शकते, विशेषतः अशा काळात जेव्हा जागतिक व्यवस्था स्वतःच दिशाहीन होत चालली आहे. दुसऱ्या महायुद्धानंतर उभी राहिलेली आणि पाश्चिमात्य नेतृत्वाखालील बहुपक्षीय संस्थांवर आधारलेली जागतिक व्यवस्था वेगाने विस्कळीत होत आहे. अमेरिकेकडून इराणवर पुढील हल्ले होण्याची शक्यता पूर्णपणे नाकारता येत नसली, तरी इराण आपल्या अंतर्गत गुंतागुंतींचे व्यवस्थापन कसे करते याचा या संघर्षाच्या भविष्यातील दिशेवर सध्या अपेक्षित असण्यापेक्षा कितीतरी अधिक प्रभाव पडणार आहे.
हा लेख मूळतः 'ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन मिडिल ईस्ट' (ORF ME) मध्ये प्रसिद्ध झाला आहे.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
PREV
