डेटा, ड्रोन आणि गुप्तचर: इराण युद्धाने उघड केलेलं आधुनिक रणांगण

28 फेब्रुवारी 2026 च्या सकाळी तेहरानच्या पाश्चर स्ट्रीटवर झालेल्या टॉमहॉक क्षेपणास्त्रांच्या स्फोटांनी एका नव्या भू-राजकीय युगाची सुरुवात जाहीर केली. त्या पहिल्या हल्ल्यानंतरच्या दिवसांमध्ये आणि तासांमध्ये हे युद्ध अधिक व्यापक प्रादेशिक आणि कदाचित जागतिक संघर्षात विस्तारले आहे, ज्यामुळे विद्यमान प्रादेशिक व्यवस्था विस्कळीत झाली असून त्याच्या दीर्घकालीन परिणामांबद्दलची अनिश्चितता अधिक गडद झाली आहे.

या युद्धात टिकून राहणारी आणि कदाचित त्याच्या उपायाची किल्ली ठरणारी गोष्ट म्हणजे गुप्तचर माहिती. ती संपूर्ण प्रदेशातील कमांड-अँड-कंट्रोल स्क्रीनवर दिसणाऱ्या डेटा पॉइंट्समध्ये समाविष्ट आहे, जमिनीवर मानवी एजंट्सद्वारे गोळा केली जाते, आणि वाढत्या प्रमाणात लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (LLMs) व स्वयंचलित प्रणालींमार्फत गोळा, प्रक्रिया आणि कधीकधी स्वतंत्रपणे वापरली जाते. या वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासाद्वारे हे विश्लेषण पाहते की गुप्तचर माहिती चालू संघर्षाच्या प्रवासाला कसा आकार देत आहे आणि या संदर्भात तिचा वापर आधुनिक राज्यकारभारात तिच्या सध्याच्या व भविष्यातील भूमिकेबद्दल काय दर्शवू शकतो.

काउंटरइंटेलिजन्स: इराणी संशय आणि वाढत्या संघर्षावरील नियंत्रण कमी होणे

इराण आणि त्याच्या प्रादेशिक सहयोगींविरुद्ध मोसादच्या गुप्त कारवायांची प्रभावीता आणि घातकता, त्यांच्या मानसिक परिणामांमुळे, तेहरानविरुद्धच्या शॅडो युद्धात इस्रायलला मोठे रणनीतिक फायदे देत आली आहे. विशेषतः गेल्या वर्षभरात या कारवायांमुळे इराणच्या काउंटरइंटेलिजन्स यंत्रणेमध्ये निर्माण झालेल्या संशयामुळे पारंपरिक प्रतिरोधकता कमकुवत झाली आहे. या नियंत्रणात्मक मर्यादा कमी झाल्याने युद्धात आणखी आणि अनिश्चित वाढ होण्यास प्रोत्साहन मिळत आहे.

शत्रू गुप्तचर संस्थांकडून घुसखोरी होण्याची भीती इस्लामिक रिपब्लिकच्या स्थापनेपासूनच त्याच्या राजकीय संस्कृतीचा भाग राहिली आहे. परंतु गेल्या दशकात इस्रायलने इराणमध्ये जाऊन अती महत्वाच्या व्यक्तींच्या केलेल्या लक्षित हत्या अधिक प्रगत आणि वारंवार होत गेल्यामुळे ही चिंता हळूहळू विध्वंसक संशयामध्ये रूपांतरित झाली आहे. 2020 मध्ये मोहसेन फखरीझादेह यांची हत्या हा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. सुरुवातीच्या अहवालांनुसार संरक्षण मंत्रालयाने सांगितले की या अणु वैज्ञानिकाचा मृत्यू त्याच्या अंगरक्षक आणि सशस्त्र दहशतवाद्यांमधील कथित चकमकीत झाला, ज्यामुळे इराणच्या सुरक्षा यंत्रणेमध्ये इस्रायली घुसखोरी खोलवर झाल्याचे सूचित झाले आणि नंतर देशाने दिलेल्या अधिकृत स्पष्टीकरणाशी विसंगती निर्माण झाली. 2025 च्या उन्हाळ्यात झालेल्या ‘12-दिवसीय युद्धा’दरम्यान आणि त्यानंतर इस्रायलने इराणच्या आत खोलवर असलेल्या उच्च मूल्याच्या व अती महत्वाच्या लक्ष्यांच्या वाढत्या तीव्रतेने आणि नियमितपणे हत्या केल्या. जुलै 2024 मध्ये तेहरानमधील सुरक्षित निवासस्थानी ठेवलेल्या सुटकेस बॉम्बद्वारे लक्ष्य केले गेलेले हमासचे राजकीय नेते इस्माईल हनियेह हे त्यातील सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण मानले जाते. अशा घटना, तसेच सप्टेंबर 2024 मध्ये लेबनीज हिझबुल्लाहविरुद्ध ‘ऑपरेशन ग्रिम बीपर’ दरम्यान मोसादने पुरवठा साखळीमध्ये घुसखोरी केल्याचे सिद्ध होणे, आणि इराणभर मोसाद एजंट्सकडून केलेले कमी पल्ल्याचे ड्रोन हल्ले, यामुळे देशातील काउंटरइंटेलिजन्स संस्थांमधील हा संशय आणखी वाढला आहे.

इराणी काउंटरइंटेलिजन्समध्ये निर्माण झालेल्या अविश्वासाच्या वातावरणाचे अलीकडील संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर तीन मोठे परिणाम दिसतात. प्रथम, जेव्हा इराणी गुप्तचर अधिकारी एकमेकांवर संशय घेऊ लागतात, तेव्हा नेतृत्वापासून सामान्य कर्मचाऱ्यांपर्यंत “निष्ठा” सिद्ध करण्याच्या मागण्या वाढतात. यामुळे अधिक हिंसक आणि जोखमीच्या कृतींना प्रोत्साहन मिळू शकते, ज्यामध्ये ग्रे-झोन युद्धातील वाढीव हालचालींचाही समावेश आहे, आणि त्यामुळे सुरू असलेला संघर्ष अधिक तीव्र होऊ शकतो.

दुसरे म्हणजे, इस्रायली गुप्तचर संस्थांकडून हॅकिंग होण्याच्या भीतीमुळे इराणच्या राष्ट्रीय सुरक्षा व्यवस्थेत पुन्हा संथ ॲनालॉग पद्धतींकडे वळण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे, ज्या पद्धती अडथळ्यांपासून तुलनेने सुरक्षित असल्या तरी आधुनिक युद्धाच्या वेगवान गतीशी आणि संकटांच्या वेळी जलद निर्णय घेण्याच्या गरजेशी जुळत नाहीत. यामुळे तेहरानमधील अंतरिम सरकार आणि इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC), सैन्य आणि गुप्तचर सेवांमधील सामान्य कर्मचाऱ्यांमध्ये दुरावा निर्माण झाला आहे. या दोघांमधील संवाद संथ किंवा अनेकदा अनुपस्थित असल्यामुळे, नंतरच्या गटांना स्वतंत्रपणे कृती करण्याचे आणि ठरलेल्या मर्यादांपलीकडे संघर्ष वाढवण्याचे अधिक स्वातंत्र्य मिळाले आहे, असे इराणच्या परराष्ट्र मंत्रालयानेही आधीच म्हटले आहे. हे अलीकडील इराणी क्षेपणास्त्र हल्ल्यांमध्ये दिसून येते, ज्यात सौदी अरेबियाच्या तेलक्षेत्रांवर, यूएईच्या महानगरांवर आणि अगदी तुर्कीवरही हल्ले करण्यात आले जरी तुर्कीचे इस्रायलशी विरोधी संबंध असले तरी.

तिसरे म्हणजे, इराणच्या गुप्तचर सेवांमध्ये सुरू असलेल्या शुद्धीकरण मोहिमा आणि ‘मध्यममार्गी’ म्हणून ओळखले जाण्याची भीती यामुळे गुप्तचर-आधारित मागील दाराच्या (बॅकचॅनेल) माध्यमातून संघर्ष सोडवण्यासाठी होणाऱ्या गुप्त राजनीतीची संधी कमी होत आहे. युद्धकाळात गुप्त राजनीती ही गुप्तचर संस्थांची एक महत्त्वाची जबाबदारी असते. परंतु जर अंतर्गत परिस्थितीमुळे संवाद साधण्याचा प्रयत्न केल्यास संभाव्य फाशीची भीती निर्माण होत असेल, तर इराणच्या गुप्तचर संस्थांतील व्यक्ती अमेरिकेच्या सेंट्रल इंटेलिजन्स एजन्सी (CIA) किंवा मोसादमधील त्यांच्या समकक्षांशी चर्चा करण्याचे मार्ग शोधण्याची शक्यता कमी होते, ज्यामुळे निकट भविष्यात संघर्ष संपण्याची शक्यता मर्यादित होते.

हाय-वॅल्यू टार्गेटिंग: मानवी आणि तांत्रिक इंटेलिजन्स एकत्र

या टप्प्यावर युद्धाचा अनिश्चित प्रवास मोठ्या प्रमाणात युद्धाच्या सुरुवातीलाच अमेरिकन आणि इस्रायली सैन्याने इराणचे आयतोल्ला अली खामेनेई यांची केलेली हत्या यामुळे घडून आला आहे. परंतु युद्धाच्या आधी केलेले नियोजन देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे, कारण ते आधुनिक गुप्तचर व्यवस्थेमध्ये मानवी गुप्तचर माहिती (ह्युमन इंटेलिजन्स-HUMINT) आणि तांत्रिक/सिग्नल्स गुप्तचर माहिती ( टेक/सिग्नल इंटेलिजन्स-TECHINT/SIGINT) यांचे एकत्रित स्वरूप स्पष्ट करते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, अधिक ‘पारदर्शक’ कार्यपरिस्थितीत HUMINT अप्रासंगिक ठरले आहे किंवा त्याचा अंत झाला आहे या समजुतींनाही ते खोडून काढते.

ह्युमन इंटेलिजन्स (HUMINT) आणि टेक इंटेलिजन्स (TECHINT) हे आता एकमेकांपासून वेगळे राहिलेले नाहीत, जसे ते शंभर वर्षांपूर्वी आधुनिक गुप्तचर यंत्रणा विकसित होत असताना असू शकले असते; उलट ते वाढत्या प्रमाणात परस्परांमध्ये गुंफले गेले आहेत.

नियोजनाच्या टप्प्यांमधून HUMINT, सर्वव्यापी तांत्रिक देखरेख आणि रणनीतिक संप्रेषण यांच्यातील अत्यंत उच्च स्तरावरील समन्वय दिसून येतो, जो CIA आणि मोसाद या दोन्ही संस्थांनी साधला होता. प्रथम, असे अहवाल आहेत की जवळपास दोन दशकांपासून मोसादला आयतोल्ला खामेनेई यांच्या जवळच्या सहकाऱ्यांकडे असलेल्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांपर्यंतच नव्हे तर जवळील मोबाईल संप्रेषण टॉवरपर्यंतही प्रवेश होता, ज्यामुळे सेल-फोन सिग्नल बंद करता आले आणि इराणी बाजूला शेवटच्या क्षणापर्यंत पूर्वसूचना मिळण्यास विलंब झाला. दुसरे म्हणजे, तेहरानमधील विस्तृत सर्व्हेलन्स कॅमेरा नेटवर्कमध्ये इस्रायलने केलेल्या हॅकिंगमुळे त्यांना सर्वव्यापी तांत्रिक देखरेखीचा जो सामान्यतः HUMINT साठी अडथळा मानला जातो, स्वतःच्या फायद्यासाठी वापर करता आला, तसेच हल्ल्याच्या आधी आयतोल्लांच्या ‘पॅटर्न ऑफ लाइफ’वर देखरेख ठेवता आली. तिसरे म्हणजे, मानवी ऑपरेटिव्ह्सच्या उपस्थितीमुळे मोसाद आणि CIA ला अशी माहिती आणि अंतर्ज्ञान मिळाले ज्यामुळे अखेरीस हल्ला यशस्वी झाला उदा. आयतोल्लांना दिवसा सर्वात कमी असुरक्षित वाटते, ते राष्ट्रपती भवनात त्यांच्या निकटवर्तीयांसोबत बैठक आयोजित करणार होते, आणि इस्रायली माध्यमांच्या अहवालांनुसार हल्ल्यानंतर लगेचच त्यांच्या मृत्यूचे छायाचित्र पुरावे अमेरिकन आणि इस्रायली नेतृत्वाला मिळाले. शेवटी, 27 फेब्रुवारीच्या रात्री इस्रायली प्रसारमाध्यमांमध्ये योग्य वेळी केलेल्या ‘लीक’च्या स्वरूपातील रणनीतिक संप्रेषणामुळे ज्यात इस्रायली संरक्षण दलांचे प्रमुख जनरल एयाल झामिर त्यांच्या कार्यालयात अनुपस्थित असल्याचा आरोप करण्यात आला आणि ओपन-सोर्स इंटेलिजन्स (OSINT) च्या दृष्टीने संभाव्य अडथळे कमी झाले. यामुळे इस्रायली वायुसेनेने आश्चर्याचा घटक कायम ठेवला आणि येणाऱ्या हल्ल्याची बातमी आधी प्रसारण किंवा सोशल मीडियावर पोहोचू नये याची खात्री झाली.

हे सर्व आधुनिक युद्ध आणि राज्यकारभारातील गुप्तचर व्यवस्थेबद्दल एक मूलभूत सत्य स्पष्ट करते: ह्युमन इंटेलिजन्स (HUMINT) आणि टेक इंटेलिजन्स (TECHINT) हे आता एकमेकांपासून वेगळे राहिलेले नाहीत, जसे ते शंभर वर्षांपूर्वी आधुनिक गुप्तचर यंत्रणा विकसित होत असताना असू शकले असते; उलट ते वाढत्या प्रमाणात परस्परांमध्ये गुंफले गेले आहेत. आयतोल्लांच्या असुरक्षिततेच्या भावना आणि त्यांच्या वेळापत्रकाबाबत HUMINT मधून मिळालेली माहिती मोसाद आणि CIA यांनी केलेल्या ‘पॅटर्न-ऑफ-लाइफ’ विश्लेषणासाठी TECHINT मधून मिळालेल्या इनपुट्सची पुष्टी करण्यासाठी वापरली गेली आणि त्याउलटही तसेच झाले. अधिक महत्त्वाचे म्हणजे, तंत्रज्ञानावर आधारित बदलत्या गुप्तचर व्यवस्थेमध्ये HUMINT चे सातत्यपूर्ण महत्त्व अधोरेखित होते. हल्ल्याची वेळ, त्याचे ठिकाण आणि त्याचा पुरावा ज्यामुळे नंतर अमेरिकेला आणि इस्रायलला रणनीतिक लाभ मिळाला हे सर्व ओपन सोर्स (OSINT) वर अवलंबून होते. अशा प्रकारचे पुरावे दर्शवतात की HUMINT संपुष्टात आल्याच्या बातम्या, जशा अलीकडील अभ्यासांमध्ये वारंवार नमूद केल्या जातात, त्या मोठ्या प्रमाणात अतिशयोक्त आहेत. अर्थशास्त्रातील एका उदाहरणाचा आधार घेतल्यास, पुढील काळात HUMINT ला कदाचित ‘वेब्लेन गुड’प्रमाणे पाहिले जाईल: UTS आणि प्रगत OSINT साधनांच्या उदयानंतर त्याच्या वापराचा ‘खर्च’ वाढला असला तरी, प्रतिस्पर्ध्यांची उद्दिष्टे, भीती आणि असुरक्षितता समजून घेण्यासाठी त्याच्या अंतर्निहित मूल्यामुळे धोरणकर्त्यांमध्ये या प्रकारच्या गुप्तचर क्रियाकलापांची मागणी वाढतच जाईल.

मशीनचा गुप्तचर माहितीचा ग्राहक म्हणून पुन्हा विचार

या युद्धामध्ये गुप्तचर माहितीचा वापर आधुनिक युद्धामध्ये एजेन्टिक कृत्रिम बुद्धिमत्तेची (AI) सर्वव्यापकता दर्शवतो. स्वयंचलित शस्त्र प्रणाली आणि लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (LLMs) डेटा गोळा करणे, त्यावर प्रक्रिया करणे आणि कधी कधी मानवी मार्गदर्शनाशिवाय आदेशांची अंमलबजावणी करणे यासारखी कामे करत आहेत. मानवी सहभाग असलेल्या अभिप्राय चक्र आणि ‘किल चेन’मध्ये दिसणारी घट स्वाभाविकपणे गुप्तचर व्यवस्थेच्या भवितव्याबद्दल चिंता निर्माण करते. तरीही या युद्धाने गुप्तचर माहितीच्या संकलन आणि कारवायांमध्ये AI वर अतिनिर्भरतेशी संबंधित असलेल्या कमकुवतताही उघड केल्या आहेत, ज्यामुळे तंत्रज्ञान-आधारित सुरक्षा व्यवस्थेमध्ये भविष्यातील गुप्तचर प्राधान्यांचा एक आढावा मिळतो.

स्वायत्त गुप्तचर एकत्रीकरणासाठी AI वर पुरेशा मानवी देखरेखीशिवाय अवलंबून राहिल्यास लष्करी प्रणालींचे नुकसान तसेच मानवी जीवितहानी होण्याचा धोका वाढतो. AI-आधारित गुप्तचर एकत्रीकरण प्रणाली या प्रदेशातील भौतिक पायाभूत सुविधांवरही अवलंबून असतात आणि त्या एकदा निष्क्रिय झाल्यास युद्धातील गोंधळाच्या परिस्थितीत लष्करी कमांड आणि नियंत्रण प्रणाली अंध होऊ शकतात.

AI कंपनी अँथ्रोपिक आणि पेंटागॉन यांच्यात तिच्या मॉडेल्सच्या मालकी हक्काच्या वापराबाबत सुरू असलेल्या वाद असूनही, या युद्धात अमेरिकन वायुसेनेने (USAF) डेटा आणि गुप्तचर माहिती एकत्रित करण्यासाठी तसेच प्रत्यक्ष वेळेत बॉम्बहल्ल्यांची लक्ष्ये ओळखण्यासाठी अँथ्रोपिकच्या क्लाउड कोडचा वापर केला आहे. यामुळे निर्णय घेण्याचे चक्र लक्षणीयरीत्या कमी झाले, नेव्हिगेशन आणि लक्ष्यनिर्धारण नमुन्यांच्या विकासाला वेग मिळाला आणि शेवटी अमेरिकन व इस्रायली सैन्याला त्यांची उद्दिष्टे अधिक वेगाने साध्य करता आली.

तथापि, AI वर अतिनिर्भरता केल्यास असुरक्षिततेची शक्यता देखील वाढते, हे युद्धाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांत दिसून आले आहे. ‘फॉग ऑफ वॉर’ हे क्लॉझेविट्झ यांनी वर्णन केलेले युद्धाचे वैशिष्ट्य अजूनही भेदता येत नाही, याचे उदाहरण म्हणजे 2 मार्च रोजी कुवैतच्या सहयोगी हवाई संरक्षण प्रणाली आणि अमेरिकन F-15 लढाऊ विमानांमधील ‘फ्रेंडली फायर’ घटना. हवाई संरक्षण आणि हवाई हल्ल्यांचे समन्वय कतारमधील अल-उदीद तळावरील अमेरिकन कॉम्बाइन्ड एअरोस्पेस ऑपरेशन्स सेंटर (CAOC) द्वारे नियंत्रित केले जाते. या ‘ब्लू-ऑन-ब्लू’ घटनेचे स्पष्टीकरण तज्ज्ञांनी “सॉफ्टवेअर समस्या” असे दिले असून ते “मानवी चूक किंवा ऑपरेटरची चूक” नसल्याचे सांगितले आहे. त्यामुळे असे अनुमान काढता येते की गंभीर संकटाच्या काळात हवाई युद्धातील विविध गुंतागुंतीच्या बाबी वेगळ्या ओळखण्यात अपयशी ठरलेल्या एजेन्टिक AI समन्वय प्रणालींवर झालेल्या अतिनिर्भरतेमुळे ही घटना घडली असावी. अधिक महत्त्वाचे म्हणजे, क्लाउडसारख्या AI मॉडेल्सवर अमेरिकेचे सर्वश्रुत असलेले अवलंबित्व लक्षात घेऊन इराणने संयुक्त अरब अमिरातीतील ॲमेझॉन वेब सर्व्हिसेस (AWS) डेटा सेंटर्सवर हल्ले केले, ज्यावर ही प्रणाली अवलंबून आहे, अमेरिकन सैन्याला ‘अंध’ करण्याच्या आणि त्यांचा रणनीतिक फायदा कमी करण्याच्या उद्देशाने.

अशा घडामोडी या युद्धात AI-आधारित गुप्तचर वापराच्या दोन महत्त्वाच्या बाबी अधोरेखित करतात. प्रथम, या तंत्रज्ञानावर अमेरिकन व इस्रायली प्रभुत्व आणि त्याचे स्वयंचलित प्रणाली व गुप्तचर प्लॅटफॉर्ममध्ये अखंड एकत्रीकरण यामुळे त्यांना इराणविरुद्ध स्पष्ट रणनीतिक फायदा मिळाला आहे. जो निर्णय घेण्याची वेळ कमी करून, अनेक प्लॅटफॉर्मवरील डेटा व गुप्तचर माहिती एकत्रित करून आणि तेहरानवर वेळेचा दबाव वाढवून मिळवला, परंतु स्वायत्त गुप्तचर एकत्रीकरणासाठी AI वर पुरेशा मानवी देखरेखीशिवाय अवलंबून राहिल्यास लष्करी प्रणालींचे नुकसान तसेच मानवी जीवितहानी होण्याचा धोका वाढतो. AI-आधारित गुप्तचर एकत्रीकरण प्रणाली या प्रदेशातील भौतिक पायाभूत सुविधांवरही अवलंबून असतात आणि त्या एकदा निष्क्रिय झाल्यास युद्धातील गोंधळाच्या परिस्थितीत लष्करी कमांड आणि नियंत्रण प्रणाली अंध होऊ शकतात.

हे युद्ध अजून अलीकडील असल्यामुळे त्याचा पूर्ण परिणाम गुप्तचर क्षेत्रात आणि त्यापलीकडे अजूनही पूर्णपणे स्पष्ट झालेला नाही. तरीही जागतिक गुप्तचर व्यवस्थेवर त्याचे परिवर्तनकारी परिणाम स्पष्ट दिसत आहेत. जगभरातील धोरणकर्त्यांनी या बदलांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे, कारण ते आता आपण ज्या धोकादायक जगात राहतो त्यात टिकून राहण्यासाठी आणि प्रगती करण्यासाठी स्वतःला तयार करत आहेत.

अर्चिश्मन रे गोस्वामी हे ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनचे नॉन-रेसिडेंट ज्युनियर फेलो असून ऑक्सफर्ड विद्यापीठात इंटरनॅशनल रिलेशन्स विषयात डीफिल विद्यार्थी आहेत.

• International Affairs
• USA and Canada
• West Asia
• Middle East
• AI in military intelligence
• autonomous warfare systems
• HUMINT–TECHINT integration
• intelligence in modern warfare
• intelligence-driven conflict escalation
• International Affairs
• Iranian counterintelligence crisis
• Iran–Israel war 2026
• Khamenei assassination
• Middle East
• Mossad covert operations
• Tehran Tomahawk strike
• USA and Canada
• West Asia

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

PREV NEXT