दहशतवादविरोधी लढाईपासून समुदायाभिमुख उपक्रमांपर्यंत, भारतीय सेनेच्या उपक्रमांनी काश्मीरमध्ये विश्वास, कौशल्य आणि स्थानिक आकांक्षा नव्याने घडवून आणल्या आहेत.
Image Source: Getty Images
28 जुलै 2025 रोजी ‘ऑपरेशन महादेव’ दरम्यान भारतीय लष्कराने, जम्मू-कश्मीर (J&K) पोलिस आणि इतर सुरक्षा संस्थांच्या सहकार्याने, श्रीनगरच्या हरवन भागातील लिडवास जंगलात पहलगाम हल्ल्याशी संबंधित 3 पाकिस्तानी दहशतवाद्यांचा खात्मा केला. त्या आधी 26 जुलै 2025 रोजी भारतीय लष्कराने, केंद्रशासित प्रदेश (UT) प्रशासनाच्या सहकार्याने, ‘तालीम से तरक्की’ (शिक्षणातून प्रगती) या विषयावर उत्तर कश्मीर शिक्षण महोत्सव 2025 आयोजित केला. या कार्यक्रमात देशभरातील नामांकित महाविद्यालये व विद्यापीठांतील 3,000 हून अधिक विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन, सल्ला व करिअरच्या संधींबाबत माहिती देण्यात आली. या महोत्सवात सहभागी शैक्षणिक संस्थांनी सीमावर्ती जिल्ह्यांतील वंचित व आदिवासी विद्यार्थ्यांसाठी एकूण 30 करोड किमतीच्या शिष्यवृत्ती जाहीर केल्या.
‘तालीम से तरक्की’ महोत्सवामुळे लष्कराच्या ‘नो युवर आर्मी’ मोहिमेला अधिक बळ मिळाले. या मोहिमेचा उद्देश स्थानिक युवकांमध्ये लष्करी करिअरची माहिती देणे, तसेच शिस्त, देशभक्ती आणि राष्ट्रभावना वाढवणे आहे. 31 जुलै 2025 रोजी भारतीय लष्कराने पुलवामामध्ये नागरी समाज संघटना आणि व्यापाऱ्यांच्या सहकार्याने क्रिकेट लीग सुरू केली. यात केंद्रशासित प्रदेशामधील विविध जिल्ह्यांतील 64 संघांनी सहभाग घेतला.
पाकिस्तान-प्रेरित दहशतवादामुळे लोकांचे जीवन गंभीरपणे बाधित झाले असून, सामाजिक-आर्थिक व कौशल्य विकास थांबला आहे.
या नव्या उपक्रमांचा मुख्य उद्देश स्थानिक प्रतिभा विकसित करणे, प्रशिक्षण व मार्गदर्शन देणे, लष्कर आणि स्थानिक समाजामधील नातेसंबंध मजबूत करणे आणि विशेष म्हणजे, असामाजिक कृत्ये व अंमली पदार्थांच्या व्यसनाला आळा घालणे हा आहे. पाकिस्तान-प्रेरित हिंसेमुळे लोकांचे जीवन व विकास खूपच थांबला होता, मात्र आता या सर्वसमावेशक उपक्रमांना स्थानिकांचा अधिक पाठिंबा मिळू लागला असून, लष्कर आणि नागरिकांमधील विश्वास वाढत आहे.
1989 मधील दहशतवादी बंडखोरीनंतर, दहशतवाद्यांनी शिक्षण रोखण्यासाठी, लोकांना घाबरवण्यासाठी आणि दीर्घकालीन सामाजिक-आर्थिक नुकसान करण्यासाठी शाळांना पद्धतशीररीत्या आग लावण्यास सुरुवात केली. 1990 च्या सुरुवातीच्या काळात सुमारे 4,000 ते 5,000 शाळा नष्ट किंवा जाळण्यात आल्या, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना शिक्षण घेणे अशक्य झाले. 1998 मध्ये भारतीय लष्कराने ‘ऑपरेशन सद्भावना’ (सद्भाव) सुरू केले. याचा उद्देश शिक्षणाचा प्रचार आणि सर्वांगीण प्रादेशिक विकास होता. सुरुवातीला INR 40 million इतक्या बजेटसह सुरू झालेल्या या मोहिमेद्वारे, राज्य प्रशासनाच्या सार्वजनिक सेवा पुनर्संचयित करण्याच्या आणि सामाजिक पायाभूत सुविधा उभारण्याच्या प्रयत्नांना मदत मिळाली. 1998 पासून लोककेंद्रित विकासासाठी एकूण सुमारे 550 करोड खर्च करण्यात आला आहे. या उपक्रमांमुळे केवळ सार्वजनिक सेवा पुन्हा सुरू झाल्या नाहीत, तर सुमारे 1,900 राज्य सरकारी शाळांचे कामकाज सुधारले आणि 46 आधुनिक आर्मी गुडविल शाळा सुरू झाल्या. सध्या या शाळांमध्ये 14,000 हून अधिक विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत. या शाळा वंचित आणि दहशतवादग्रस्त लोकांसाठी संधी उपलब्ध करून देतात, तसेच राज्याबाहेरील संस्थांमध्ये प्रवेश घेण्यासाठी मदत करतात.
विशेष म्हणजे, ‘ऑपरेशन सद्भावना’ अंतर्गत महिलांच्या सबलीकरणाला प्राधान्य देण्यात आले. यासाठी विविध व्यावसायिक प्रशिक्षण केंद्रांमध्ये (VTC) महिलांना संगणक कौशल्य प्रशिक्षण देऊन तंत्रज्ञानात स्वावलंबी केले गेले. याशिवाय, या मुलींना देशातील विविध भागांत शैक्षणिक सहलींना नेऊन नवी कौशल्ये शिकण्याची आणि संधी शोधण्याची संधी दिली गेली. सध्या केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये महिलांच्या सबलीकरणासाठी, कौशल्य विकास आणि मार्गदर्शनासाठी 80 हून अधिक केंद्रे आहेत. लष्कराने NEET परीक्षेसाठी ‘सुपर 50’ कोचिंग कार्यक्रम सुरू केला, ज्यात वैद्यकीय आणि दंतवैद्यकीय पदवी अभ्यासक्रमांसाठी तयारी होते. तसेच NDA आणि नागरी सेवा परीक्षांसाठीही कोचिंग वर्ग सुरू करण्यात आले. ‘काश्मीर सुपर 30’ हा कार्यक्रम, सेंटर फॉर सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी अँड लीडरशिप (CSRL) आणि पेट्रोनट LNG लिमिटेड (PLL) यांच्या सहकार्याने सुरू झाला, ज्यात वंचित आणि दुर्बल काश्मिरी विद्यार्थ्यांना अभियांत्रिकी प्रवेश परीक्षांसाठी मार्गदर्शन मिळते. या कार्यक्रमातील 40 विद्यार्थ्यांपैकी 26 मुले आणि 2 मुली JEE उत्तीर्ण झाले, तर 9 विद्यार्थ्यांनी IIT सारख्या अग्रगण्य संस्थांमध्ये प्रवेश मिळवला. लष्कराने एक रेडिओ स्टेशनही सुरू केले, जे सरकारच्या जनसंपर्कासाठी, स्थानिक प्रतिभा प्रोत्साहनासाठी, सामाजिक ऐक्य वाढवण्यासाठी आणि मनोरंजनासाठी एक व्यासपीठ म्हणून काम करते.
ऑपरेशन सद्भावना अंतर्गत महिलांच्या सबलीकरणाला विशेष प्राधान्य देण्यात आले आहे. यासाठी माजी राज्यातील विविध व्यावसायिक प्रशिक्षण केंद्रांमध्ये (VTC) महिलांसाठी कौशल्य विकास कार्यक्रम राबवले गेले.
2019 नंतर केंद्रशासित प्रदेश प्रशासन आणि लष्कर यांच्यातील सहकार्य अधिक मजबूत झाले आहे, विशेषतः दुर्गम भागांतील विविध समुदाय कल्याण उपक्रमांसाठी. उद्देश म्हणजे सामाजिक पायाभूत सुविधा वाढवणे, परस्पर विश्वास दृढ करणे आणि शांतता, स्थैर्य व शाश्वत विकासाला चालना देणे. या प्रक्रियेत स्थानिक समाजाचा अधिक सहभाग मिळत आहे. 12 जुलै 2025 रोजी लेफ्टनंट गव्हर्नर मनोज सिन्हा यांनी दक्षिण काश्मीरमधील महिलांसाठी व्यावसायिक प्रशिक्षण व जीवन कौशल्य विकास अभ्यासक्रमाच्या समारोप कार्यक्रमात सहभाग घेतला. त्यांनी या उपक्रमांचे कौतुक करताना सांगितले की, महिलांनी नेतृत्व केलेला विकास केंद्रशासित प्रदेशामध्ये शांतता आणि समृद्धीचा मार्ग मोकळा करेल, तसेच दहशतवाद, अंमली पदार्थांचे व्यसन आणि इतर सामाजिक वाईट प्रवृत्ती यांसारख्या आव्हानांवर मात करण्यास मदत करेल.
ऑपरेशन सद्भावना जम्मू-कश्मीरच्या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहे. यामुळे लष्कराबद्दल जनतेची धारणा सुधारली आहे. तसेच, वादाची भावना कमी झाली असून, राष्ट्रीय एकात्मतेच्या व्यापक संकल्पनेत सहभागी असल्याची भावना बळकट झाली आहे.
ऑपरेशन सद्भावना व्यतिरिक्त, चालू जनसंपर्क उपक्रम जसे की अंमली पदार्थांच्या व्यसनमुक्ती आणि दहशतवादी विचारसरणीपासून मुक्तीबाबतचे कार्यक्रम व सेमिनार यांनी स्थानिक समाज आणि भारतीय लष्कर यांच्यात अधिक सहकार्याची भावना निर्माण केली आहे.
गेल्या 27 वर्षांत, सद्भावना शाळांद्वारे ऑपरेशन सद्भावनाने तरुणांच्या विचारसरणीवर मोठा प्रभाव टाकला आहे, ज्यामुळे काश्मिरी समाजाच्या मानसिकतेत दीर्घकालीन सकारात्मक बदल झाले आहेत. त्याचे परिणाम स्पष्ट दिसतात. 2019 मध्ये 25,000 स्थानिक तरुणांनी लष्करातील केवळ 111 पदांसाठी अर्ज केला. त्याचप्रमाणे 2024 मध्ये 20,000 हून अधिक युवकांनी टेरिटोरियल आर्मीच्या 306 पदांसाठी हजेरी लावली. बेरोजगारीचे आव्हान कायम असले तरी, ऑपरेशन सद्भावनाने काश्मिरी तरुणांच्या नव्या पिढीत देशभक्ती आणि राष्ट्रभावनेची खोल भावना निर्माण करण्यात यश मिळवले आहे.
ऑपरेशन सद्भावनाने व्यापक समुदाय सहभाग वाढवला आहे आणि नागरी-सैन्य भागीदारी अधिक मजबूत केली आहे. लष्करी अधिकारी युवकांसाठी प्रेरणादायी उदाहरण ठरत आहेत, याचे उदाहरण म्हणजे व्यापारी संघटना, स्थानिक व्यवसाय आणि दुकानदारांच्या सहकार्याने आयोजित केलेल्या क्रिकेट लीग. स्थानिक प्रतिभेला वाव देऊन, महत्वाकांक्षा चेतवून आणि विश्वास निर्माण करून, लष्कराच्या जनसंपर्क आणि विकास प्रयत्नांनी प्रदेशाला शांतता, समृद्धी आणि राष्ट्रीय ऐक्याच्या नव्या युगात प्रवेश करण्याचा मार्ग खुला केला आहे. असामाजिक वर्तनाला पूर्णतः आळा घालण्यासाठी आणि रोजगाराच्या संधी वाढवण्यासाठी केंद्रशासित प्रदेश प्रशासन आणि सशस्त्र सेना यांनी धोरणात्मक पद्धतीने सहकार्य करून, अशा आणखी सामाजिक कल्याण व कौशल्य विकास कार्यक्रमांना राष्ट्रीय योजनांसोबत जोडले पाहिजे. यात प्रधानमंत्री कौशल्य विकास योजना, राष्ट्रीय शिकाऊ प्रोत्साहन योजना आणि प्रधानमंत्री ग्रामीण डिजिटल साक्षरता अभियान यांचा समावेश आहे. तसेच, काश्मिरी युवकांसाठी अधिक चांगल्या आर्थिक संधी निर्माण करण्यासाठी सरकारी आणि खासगी क्षेत्रातील संबंध अधिक मजबूत करणे आवश्यक आहे. ऑपरेशन सद्भावना आणि सशस्त्र दलांचे इतर सक्रिय समुदाय जनसंपर्क उपक्रम हे दाखवतात की, स्थानिकांचा विश्वास जिंकणे हे केंद्रशासित प्रदेशामध्ये परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी दहशतवादविरोधी कठोर पावले उचलण्याइतकेच महत्त्वाचे आहे.
अजाझ वानी (पीएचडी) ऑब्झर्वर रिसर्च फाउंडेशनच्या स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्रामचे फेलो आहेत.
इरा कुलकर्णी ऑब्झर्वर रिसर्च फाउंडेशनमध्ये रिसर्च इंटर्न आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Ayjaz Wani (Phd) is a Fellow in the Strategic Studies Programme at ORF. Based out of Mumbai, he tracks China’s relations with Central Asia, Pakistan and ...
Read More +
Ira Kulkarni is a Research Intern in the Strategic Studies Programme, Observer Research Foundation ...
Read More +
PREV
