हे वर्ष AI साठी निर्णायक मानले जात आहे, कारण जग तंत्रज्ञानामधील प्रगतीच्या एका नवीन शर्यतीत प्रवेश करत आहे. 2026 ची AI इम्पॅक्ट समिट सध्या भारतासाठी का महत्त्वाची आहे ते आपण आता या लेखात जाणून घेणार आहोत.
जागतिक अस्थिरता वाढत असताना आणि धोरणात्मक स्पर्धा तीव्र होत असताना भारताने 2026 च्या AI इम्पॅक्ट समिटचे आयोजन केले आहे. तंत्रज्ञान हा या विखुरलेल्या जागतिक व्यवस्थेला आधार देणारा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच AI हे आजच्या काळात सर्वात प्रमुख आणि वेगाने व्यापक होत जाणारे तंत्रज्ञान आहे. 2029 पर्यंत, डेटा स्टोरेज, संगणकीय क्षमता आणि ऊर्जेच्या गरजांसह, आवश्यक असलेल्या पायाभूत सुविधांमध्ये सुमारे $3 ट्रिलियन गुंतवणूक केली जाण्याचा अंदाज आहे. असे असले तरी, AI च्या सामाजिक-आर्थिक फायद्यांबाबत अनिश्चितता कायम आहे. या चिंता, अडथळे आणि AI क्षेत्राच्या संभाव्य फायद्यांवर शिखर परिषदेत प्रामुख्याने चर्चा होईल अशी अपेक्षा आहे.
AI च्या जगात अभूतपूर्व प्रगती होत असली तरी, 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजेंस' (AGI) लवकरच येणार असल्याचे दावे अत्यंत दिशाभूल करणारे आहेत. ऑक्टोबर 2025 मध्ये, एरिक श्मिट आणि योशुआ बेंगिओ यांच्यासह विविध क्षेत्रातील 30 हून अधिक प्रसिद्ध AI तज्ञांनी AGI ची अचूक व्याख्या विकसित करण्यासाठी एकत्र काम केले आहे. एका तर्कसंगत प्रौढ व्यक्तीच्या बहुमुखी प्रतिभा आणि कार्यक्षमतेशी जुळवून घेणारे तंत्रज्ञान म्हणजे AGI अशी व्याख्या त्यांनी केली आहे. त्यांनी मानवी बुद्धिमत्तेचे दहा प्रमुख संज्ञानात्मक क्षेत्रांमध्ये विभाजन केले ज्यामध्ये तर्कशक्ती, स्मृती आणि धारणा यांचा समावेश आहे. AI प्रणालींचे मूल्यांकन करण्यासाठी, मानवी तर्कांना अनुकूल असलेले निकष वापरण्यात आले आहेत. आकृती 1 मध्ये दाखवल्याप्रमाणे, समकालीन मॉडेल्सवर ही चौकट लागू केल्याने एक अत्यंत असंतुलित संज्ञानात्मक प्रोफाइल दिसून येत आहे. या AI सिस्टीम ज्ञान-केंद्रित क्षेत्रांमध्ये जरी चांगली कामगिरी करत असल्या, तरीही त्यांच्यामध्ये मूलभूत संज्ञानात्मक क्षमतांमध्ये, विशेषतः दीर्घकालीन स्मृती साठवणुकीत गंभीर कमतरता दिसून येत आहे. एका तर्कसंगत प्रौढ व्यक्तीच्या बहुमुखी प्रतिभा आणि कार्यक्षमतेशी जुळवून घेणारे तंत्रज्ञान म्हणजे AGI अशी व्याख्या त्यांनी केली आहे. त्यांनी मानवी बुद्धिमत्तेचे दहा प्रमुख संज्ञानात्मक क्षेत्रांमध्ये विभाजन केले ज्यामध्ये तर्कशक्ती, स्मृती आणि धारणा यांचा समावेश आहे. AI प्रणालींचे मूल्यांकन करण्यासाठी, मानवी तर्कांना अनुकूल असलेले निकष वापरण्यात आले आहेत.
आकृती 1: सामान्य बुद्धिमत्तेचे (General Intelligence) विश्लेषण करणारा आराखडा
स्रोत: सेंटर फॉर AI सेफ्टी (CAIS), AGI ची व्याख्या
याउलट, OpenAI चे सीईओ सॅम ऑल्टमन यांनी 2024 मध्ये मायक्रोसॉफ्टसोबत करार केल्याच्या बातम्या समोर आल्या आहेत. ओपन AI ने $100 अब्ज किंवा त्याहून अधिक नफा कमावणे, अशा प्रकारची कामगिरी AGI करेल असे करारात नमुद करण्यात आले आहे. OpenAI मध्ये मायक्रोसॉफ्टचा सुमारे 27 टक्के हिस्सा आहे. या नफ्यावर आधारित निकषांनुसार, OpenAI ला 2025 मध्ये 13 अब्ज डॉलर्सचे उत्पन्न अपेक्षित आहे, तर गुंतवणुकीचे प्रमाण 1 ट्रिलियन अमेरिकन डॉलर्स इतके आहे. त्यामुळे, AGI ही दीर्घकालीन शक्यता आहे.
जगातील आघाडीच्या लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (LLMs) मधील स्पर्धात्मक क्रियाकलापांवर विशेष लक्ष देण्यात येत आहे. यामध्ये त्यांचे रँकिंग, तसेच त्यांचा विकास आणि वापर करणाऱ्या कंपन्या आणि देशांचा समावेश आहे. या LLM ना बळ देण्यासाठी आवश्यक असलेल्या संगणकीय क्षमतेची अमर्याद मागणी सध्याच्या भू-राजकीय स्पर्धेत नवीनतम आव्हान म्हणून उदयास आली आहे. AI कॉम्प्युटिंग सप्लाय चेनमध्ये, आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठांचे केंद्रीकरण करणे हे एक मोठे आव्हान आहे (आकृती 2). उदाहरणार्थ, जागतिक चिप बाजारपेठेत अमेरिकन कंपनी एनव्हिडियाचा वाटा सुमारे 80-95 टक्के आहे. अमेरिकेतील हायपरस्केल क्लाउड प्रोव्हायडर्सचा एनव्हीडियाच्या महसुलात 40 टक्के वाटा आहे आणि जागतिक क्लाउड कॉम्प्युटिंग बाजारपेठेत 70 टक्के वाटा आहे.
आकृती 2: जागतिक संगणकीय बाजारपेठेत केंद्रीकरण
स्त्रोत – इपॉक AI
भारताची मोठी आणि वैविध्यपूर्ण बाजारपेठ, परवडणारी अभियांत्रिकी प्रतिभा, इंग्रजी भाषेत प्राविण्य असलेला कर्मचारी वर्ग, डेटा सार्वभौमत्व आणि डिजिटल पायाभूत सुविधा यामुळे AI साठी भारत आकर्षक ठरत आहे. सरकार AI क्षेत्रात होत असलेल्या बदलांनुसार नियम बनवत आहे. असे नियम बहुराष्ट्रीय कंपन्यांसाठी अनुकूल ठरू शकतात. गुगल, मायक्रोसॉफ्ट आणि अमेझॉनसह प्रमुख अमेरिकन तंत्रज्ञान कंपन्यांनी 2025 च्या अखेरीस भारतात 67.5 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक करण्याचे वचन दिले असले तरी, या मार्गात अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागणार आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे व्यापार सल्लागार पीटर नवारो यांनी काही आठवड्यांपूर्वी भारतात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या विकासासाठी अमेरिकन लोक पैसे का देत आहेत यावर भाष्य केले होते. या बाह्य मागणीमुळे अमेरिकेत घरगुती वीज खर्च वाढू शकतो, अशी चिंता नवारोच्या विधानातून अधोरेखित झाली आहे. कदाचित यामुळेच ट्रम्प प्रशासनाने 'कठोर कारवाई' करण्याचा इशारा दिला आहे. अमेरिकेत उत्पादित होणाऱ्या सर्वात प्रगत AI चिप्ससाठी पात्र भागीदार देशांच्या टियर-1 यादीतून भारताला वगळण्याच्या बायडेन प्रशासनाच्या जानेवारी 2025 च्या निर्णयानंतर हे घडले आहे. शिवाय, भारत-अमेरिका संबंधांसाठी आव्हानात्मक ठरलेल्या वर्षात, अमेरिकेने आयोजित केलेल्या पहिल्या पॅक्स सिलिका शिखर परिषदेतून भारताला वगळण्यात आले होते. ही शिखर परिषद डिसेंबर 2025 मध्ये होणार होती.
भारताने "अनुप्रयोग-आधारित नवोपक्रम, देशांतर्गत डेटाचा उत्पादक वापर, मानवी भांडवलाची विपुलता आणि विकेंद्रित सार्वजनिक संस्थांच्या प्रयत्नांचे समन्वय साधण्याची क्षमता" यांना प्राधान्य दिले पाहिजे, असेही या सर्वेक्षणात म्हटले गेले आहे.
जर ग्लोबल साउथमधील देशांना त्यांची धोरणात्मक स्वायत्तता टिकवून ठेवायची असेल तर भारतासारख्या उदयोन्मुख तांत्रिक शक्तींना या क्षेत्रात अधिक काम करावे लागेल हे या उदाहरणांमधून स्पष्ट झाले आहे. जागतिक पुरवठा साखळी आणि नियम ठरवणाऱ्या संस्था आणि युतींमध्ये भारताने आपले स्थान बळकट करणे गरजेचे आहे. हे करण्यासाठी, त्याच्या उच्च-तंत्रज्ञान क्षेत्रात सातत्यपूर्ण आणि ध्येय-आधारित गुंतवणूक आवश्यक आहे. भारताला प्रगत सेमीकंडक्टर चिप्स, AI संगणन क्षमता आणि AI मॉडेल्सच्या तैनातीमध्ये सर्वात जास्त काम करावे लागणार आहे. $1.2 अब्ज इंडिया AI मिशनमधून भारताच्या प्रयत्नांचे दर्शन झाले आहे. OpenAI सारखी अमेरिकन कंपनी सहा महिन्यांत करत असलेल्या खर्चा इतकीच ही रक्कम आहे. भारत आपल्या "पाच-स्तरीय AI स्टॅक" मध्ये वेगाने प्रगती करत आहे. यामध्ये 12 स्वदेशी मॉडेल्सचा समावेश आहे. तसेच याचा उद्देश सार्वभौम, समावेशक आणि वापरकर्ता-केंद्रित परिसंस्था निर्माण करणे हा आहे. असे असूनही, भारताला मुख्य ऊर्जा आणि डेटा पायाभूत सुविधांचा विस्तार करण्याची आवश्यकता आहे.
स्मॉल AI हा पर्यायी दृष्टिकोनावर आधारित आहे. यामुळे ऊर्जा, डेटा सेंटर्स, अत्याधुनिक चिप्स आणि अत्याधुनिक स्टेट – ऑफ – द – आर्ट (एसओटीए) मॉडेल्ससारख्या संगणकीय पायाभूत सुविधांमध्ये मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक टाळता येते. त्याऐवजी, संसाधनांचा इष्टतम वापर आणि मोठ्या अर्थव्यवस्थांच्या कार्यक्षमतेचा फायदा घेता येतो. दिल्ली येथे झालेल्या AI इम्पॅक्ट समिटमध्ये सात कार्यकारी गटांची स्थापना करण्यात आली होती. यापैकी, कार्यगट 6 ने "AI संसाधनांचे लोकशाहीकरण" या विषयावर चर्चा केली आणि या पर्यायी दृष्टिकोनाचा फायदा घेण्याचे उद्दिष्ट ठेवले. त्याची उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत: 1) जागतिक सार्वजनिक वस्तू म्हणून AI संसाधनांची सुलभता आणि परवडण्याजोगी क्षमता वाढवणे, 2) AI पायाभूत सुविधा तयार करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य सुलभ करणे आणि खुल्या नवोपक्रमांना प्रोत्साहन देणे आणि 3) स्थानिक AI परिसंस्था मजबूत करण्यासाठी क्षमता निर्माण आणि ज्ञानाच्या देवाणघेवाणीला समर्थन देणे. 2026 च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पापूर्वी सादर करण्यात आलेल्या भारतीय आर्थिक सर्वेक्षणातही हाच दृष्टिकोन मांडण्यात आला आहे. भारताने "अनुप्रयोग-आधारित नवोपक्रम, देशांतर्गत डेटाचा उत्पादक वापर, मानवी भांडवलाची विपुलता आणि विकेंद्रित सार्वजनिक संस्थांच्या प्रयत्नांचे समन्वय साधण्याची क्षमता" यांना प्राधान्य दिले पाहिजे, असेही या सर्वेक्षणात म्हटले गेले आहे.
एरिक श्मिट आणि मॉन्ट्रियल विद्यापीठाचे प्राध्यापक योशुआ बेंगिओ यांनी स्वायत्त AI एजंट्सशी संबंधित चिंता अधोरेखित केल्या आहेत. योशुआ बेंगियो यांना 2018 चा ट्युरिंग पुरस्कार देण्यात आला आहे. तसेच त्यांना 'AI चे गॉडफादर' म्हणूनही ओळखले जाते. प्रगत AI मॉडेल्स गुप्तपणे चुकीची ध्येये साध्य करत आहेत, असे या दोघांचेही म्हणणे आहे.
एरिक श्मिटसह अनेक टीकाकारांनी AI विकास आणि त्याच्या प्रगतीमुळे होणाऱ्या नुकसानाबद्दल धोक्याचा इशारा दिला आहे. एरिक श्मिट हे गुगलचे माजी सीईओ आहेत (2001-2011), त्यामुळे त्यांचा इशारा गांभीर्याने घेतला पाहिजे. जर त्यांच्या सल्ल्यानुसार कृती केली तर त्यामुळे AI मधील जागतिक असमानता कमी करू शकते, वैज्ञानिक प्रगतीला गती देऊ शकते आणि ज्ञानाचे लोकशाहीकरण करता येऊ शकते. या सुरुवातीच्या आशावादाच्या पलीकडे जाऊन, एरिक श्मिट आता 'दुष्ट AI' द्वारे निर्माण होणाऱ्या जोखमींचे व्यवस्थापन करण्यासाठी सुरक्षा उपायांसाठी सक्रियपणे वकिली करत आहेत. एरिक श्मिट आणि मॉन्ट्रियल विद्यापीठाचे प्राध्यापक योशुआ बेंगिओ यांनी स्वायत्त AI एजंट्सशी संबंधित चिंता अधोरेखित केल्या आहेत. योशुआ बेंगियो यांना 2018 चा ट्युरिंग पुरस्कार देण्यात आला आहे. तसेच त्यांना 'AI चे गॉडफादर' म्हणूनही ओळखले जाते. प्रगत AI मॉडेल्स गुप्तपणे चुकीची ध्येये साध्य करत आहेत, असे या दोघांचेही म्हणणे आहे. चॅटबॉट्स आणि एजंट्स सारख्या साधनांचा आधार असलेल्या AI मॉडेल्समध्ये ही कमतरता दिसून येत आहे. ही AI मॉडेल्स "संदर्भ-आधारित नियोजना" द्वारे स्व-संरक्षणाची चिन्हे वाढत्या प्रमाणात दाखवत आहेत. अशा प्रकारचे षडयंत्र रचले जात असल्याचे अलीकडील संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळे या आव्हानांचा गांभिर्याने विचार करण्याची गरज आहे. म्हणूनच जोशुआच्या नेतृत्वाखाली प्रकाशित झालेल्या आंतरराष्ट्रीय AI सुरक्षा अहवालाच्या दुसऱ्या आवृत्तीची मोठ्या प्रमाणात चर्चा होत आहे.
2022 मध्ये चॅटजीपीटी लाँच होणे ही 'AI बूम' ची सुरुवात मानली जाते. तांत्रिक, आर्थिक, राजकीय आणि सामाजिक क्षेत्रात AI ने बरेच लक्ष वेधले आहे. अनेक निरीक्षकांना, ही भरभराट डॉट-कॉम युगाची आठवण करून देणारी ठरली. डॉट-कॉम युगाच्या सुरवातीस, प्रत्येकजण इंटरनेटवर मालकी हक्क सांगण्यासाठी स्पर्धा करत होता. त्यानंतरच्या मंदीमुळे अपेक्षा काहीशा कमी झाल्या, तरी इंटरनेटने त्याची प्रासंगिकता गमावली नाही. आज, इंटरनेट हे विजेइतकेच आवश्यक बनले आहे. सध्याचे जग "AI वेव्ह" चा फायदा घेण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे एक गुंतागुंतीचे क्षेत्र आहे आणि त्याचे भविष्य अनिश्चित आहे. अशा तंत्रज्ञानात जग बदलण्याची क्षमता आहे. यामुळे पुढील पिढीला आंतरराष्ट्रीय, सामाजिक आणि मानवी प्रगतीला चालना मिळेल, ज्यास 'बुद्धिमान प्रगती' असेही म्हणता येईल.
राहुल बत्रा हे एक प्रख्यात भू-राजकीय विश्लेषक (Geopolitical Analyst) असून त्यांना डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि आंतरराष्ट्रीय घडामोडींच्या संगमावरील विषयांचा दांडगा अनुभव आहे.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Rahul Batra is an independent consultant with extensive experience at the intersection of digital platforms and international affairs. He spent many years across Google’s global ...
Read More +
PREV
