जगातील जवळजवळ 75% मृत्यू हे असंसर्गजन्य आजारांशी (NCDs) संबंधित आहेत आणि संशोधन असे दर्शवते की 'अल्ट्रा-प्रोसेस्ड फूड' हे त्यामागील एक मोठे कारण आहे. भारतापासून अमेरिका आणि युरोपपर्यंत पसरलेल्या या आहारपद्धतीच्या कलानं लठ्ठपणा, मधुमेह आणि हृदयविकार यांना कसं जागतिक संकट बनवलं आहे, याचाच आढावा या लेखात घेतला आहे.
Image Source: Pexels
असंसर्गजन्य आजार म्हणजे हृदयविकार, मधुमेह, कर्करोग आणि दीर्घकालीन श्वसनविकार यांसारखे आजार आज जगभरातील जवळपास तीन चतुर्थांश मृत्यूंसाठी कारणीभूत ठरत आहेत. हे आजार आरोग्य व्यवस्थांसाठीच नव्हे तर आर्थिक विकासासाठीही मोठे आव्हान बनले आहेत. बदलता येऊ शकणाऱ्या जोखीम घटकांमध्ये अयोग्य आहार (unhealthy diets) आहार हे एक मुख्य कारण म्हणून पुढे आले आहे. वाढते संशोधन असे सूचित करते की अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नपदार्थांचा वाढता वापर असंसर्गजन्य आजारांच्या वाढत्या भारामागील एक महत्त्वाचा घटक आहे.
अल्ट्रा-प्रोसेस्ड फूड्स (UPFs) हे प्रामुख्याने कारखान्यांमध्ये प्रक्रिया करून तयार केलेले असे पदार्थ आहेत, जे शुद्ध केलेले अन्न घटक (Refined substances), ॲडिटिव्हज आणि प्रिझर्व्हेटिव्हज (टिकवणारी द्रव्ये) वापरून बनवले जातात. यामध्ये नैसर्गिक किंवा संपूर्ण अन्न घटकांचा (Whole-food) वापर अत्यल्प किंवा अजिबात नसतो. या उत्पादनांमध्ये सॅच्युरेटेड फॅट्स, साखर आणि सोडियमचे (मीठ) प्रमाण खूप जास्त असते, तर तंतुमय पदार्थ (फायबर), प्रथिने आणि अत्यावश्यक सूक्ष्म पोषक तत्वांचे प्रमाण अत्यंत कमी असते. या अन्नपदार्थांचा वाढता वापर हा पोषण संक्रमणाशी जोडलेला आहे, म्हणजे पारंपरिक आणि कमी प्रक्रिया केलेल्या आहारातून जास्त ऊर्जा असलेल्या आणि सहज उपलब्ध अन्नाकडे होणारा बदल. हा बदल नागरीकरण, वाढते उत्पन्न, जागतिक अन्नप्रणाली, आक्रमक जाहिरात आणि बदलती जीवनशैली यांमुळे वेगाने घडत आहे. भारतासह कमी व मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये हा बदल खूप झपाट्याने झाला असून, त्यासोबत योग्य नियामक उपाय नसल्यामुळे कुपोषणाचा दुहेरी भार वाढला आहे, जिथे अपुरे पोषण आणि आहाराशी संबंधित असंसर्गजन्य आजार एकाच वेळी आढळतात.
आजारांना निमंत्रण देणाऱ्या बदलता येण्याजोग्या प्रमुख कारणांमध्ये अयोग्य आहार हा मुख्य घटक म्हणून समोर आला आहे. वाढत्या पुराव्यांवरून हे स्पष्ट होत आहे की, अल्ट्रा-प्रोसेस्ड पदार्थ (UPFs) हे असंसर्गजन्य आजारांच्या (NCDs) वाढत्या विळख्याला कारणीभूत ठरणारे सर्वात मोठे घटक आहेत.
आहारातील बदलांमुळे होणाऱ्या आरोग्य परिणामांचे भारत हे एक ठळक उदाहरण ठरते. ग्लोबल बर्डन ऑफ डिसीज अहवालानुसार, आहाराशी संबंधित जोखीम घटक हे भारतातील असंसर्गजन्य आजारांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंच्या प्रमुख कारणांपैकी आहेत, विशेषतः हृदयविकार आणि मधुमेहाच्या बाबतीत. केवळ हृदयविकारांमुळेच 2016 मध्ये देशातील एकूण मृत्यूंपैकी एक चतुर्थांशाहून अधिक मृत्यू झाले होते, तर 1990 ते 2019 या काळात असंसर्गजन्य आजारांमुळे होणाऱ्या अकाली मृत्यूंचे प्रमाण दुप्पट झाले आहे. राष्ट्रीय सर्वेक्षणांमधून शहरी तसेच ग्रामीण भागात जादा वजन आणि स्थूलतेत मोठी वाढ झाल्याचे दिसून येते. 2005 ते 2006 आणि 2019 ते 2020 या कालावधीत प्रौढांमधील जादा वजन आणि स्थूलतेचे प्रमाण दहा टक्क्यांहून अधिक वाढले आहे. मुलांमध्ये आणि किशोरवयीनांमध्येही ही प्रवृत्ती चिंताजनक आहे. लहान वयात स्थूलता आढळल्यास आयुष्यभर मधुमेह आणि हृदयविकारांचा धोका मोठ्या प्रमाणात वाढतो. भारतातील आहारपद्धतींच्या अभ्यासातून सातत्याने हे स्पष्ट होते की गोड पदार्थ, खारट स्नॅक्स आणि प्रक्रिया केलेल्या कर्बोदकांचे (Refined Carbs) प्रमाण जास्त असलेला आहार टाइप 2 मधुमेह आणि हृदयाशी संबंधित चयापचय विकारांच्या वाढत्या धोक्याशी जोडलेला आहे. हे बदल अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नपदार्थांची वाढती उपलब्धता, परवडणारी किंमत आणि तीव्र प्रचार याचेच प्रतिबिंब आहेत.
बाजाराच्या अभ्यासातून असे दिसते की अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नपदार्थांची वाढ ही पारंपरिक किंवा कमी प्रक्रिया केलेल्या अन्नाच्या तुलनेत अधिक वेगाने होत आहे. यामागे सोयीस्कर वापर, जास्त काळ टिकणारी उत्पादने आणि आक्रमक जाहिरात हे कारणीभूत आहेत. जागतिक पातळीवर बहुराष्ट्रीय अन्न कंपन्या कमकुवत नियमावली आणि वाढती ग्राहक मागणी यांचा फायदा घेत उदयोन्मुख देशांकडे अधिक लक्ष देत आहेत. अनेक अभ्यासांमधून हे दिसून आले आहे की अयोग्य अन्नाच्या जाहिरातींचा संपर्क, विशेषतः डिजिटल आणि सोशल मीडियामधून, ग्राहकांच्या आवडी, खरेदीचे निर्णय आणि खाण्याच्या सवयींवर मोठा प्रभाव टाकतो. हा प्रभाव विशेषतः मुलांमध्ये आणि किशोरवयीनांमध्ये अधिक दिसून येतो. लहान वयात अशा अन्नाचा संपर्क झाल्यास पुढील आयुष्यात स्थूलता आणि चयापचयाशी संबंधित आजारांचा धोका अधिक वाढतो.
लहान वयात अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नपदार्थांचा संपर्क झाल्यास पुढील आयुष्यात स्थूलता तसेच चयापचयाशी संबंधित आजारांचा धोका अधिक वाढतो.
साथरोगशास्त्रीय संशोधनातून मिळालेला मजबूत पुरावा अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नपदार्थांचे जास्त सेवन आणि खराब आरोग्य परिणाम यांच्यात स्पष्ट संबंध दर्शवतो. युरोप आणि अमेरिकेतील दीर्घकालीन अभ्यासांमधून असे आढळले आहे की अशा अन्नाचे अधिक सेवन केल्यास हृदयविकार, कोरोनरी हृदयरोग आणि मेंदूतील रक्तवाहिन्यांशी संबंधित घटनांचा धोका वाढतो. सर्व कारणांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंच्या प्रमाणाशीही याचा संबंध दिसून आला आहे. एका नियंत्रित वैद्यकीय चाचणीतून (Randomised Controlled Trial) असे सिद्ध झाले आहे की, ज्या व्यक्तींनी अल्ट्रा-प्रोसेस्ड (अतिप्रक्रिया केलेले) पदार्थ खाल्ले, त्यांनी नैसर्गिक किंवा कमी प्रक्रिया केलेल्या अन्नाच्या तुलनेत खूप जास्त कॅलरीज घेतल्या आणि त्यांचे वजनही वाढले. या संशोधनातील सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, दोन्ही प्रकारच्या आहारांमध्ये साखर, मीठ, फायबर आणि इतर मुख्य पोषक तत्वे (Macronutrients) समान असूनही हा फरक दिसून आला. यावरून असे सूचित होते की केवळ पोषणघटकांची रचना नव्हे, तर अन्नाची पोत, चव, खाण्याचा वेग आणि अन्नाची एकूण रचना हे घटकही जास्त ऊर्जा सेवनाला चालना देतात. विविध प्रणालीबद्ध अभ्यासांनी अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नाचे सेवन स्थूलता, मेटाबॉलिक सिंड्रोम, टाइप 2 मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाशी जोडले असल्याचेही स्पष्ट केले आहे. नव्या संशोधनातून हेही समोर येत आहे की अशा अन्नामुळे अनेक आजार एकत्र होण्याचा धोका वाढतो, ज्यामुळे आयुष्यभर असंसर्गजन्य आजारांचा एकत्रित भार वाढतो.
इतके ठोस पुरावे असूनही, अनेक देशांमध्ये अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नाबाबतची धोरणे पुरेशी प्रभावी ठरलेली नाहीत. विस्कळीत नियमावली, सक्तीच्या उपायांऐवजी ऐच्छिक पद्धतींवर भर, तसेच आर्थिक निर्बंधांचा अभाव यामुळे अयोग्य अन्नाचे सेवन कमी करण्यात मर्यादा येत आहेत. संशोधनातून असे दिसते की पॅकेटच्या समोर स्पष्ट इशारा देणारी लेबल्स, मुलांना लक्ष्य करणाऱ्या जाहिरातींवर बंदी, आणि साखरयुक्त पेयांवर कर लावणे यांसारख्या उपायांमुळे अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नाची खरेदी प्रभावीपणे कमी होऊ शकते आणि लोकांच्या आहार निवडी सुधारू शकतात. चिलीसारख्या देशांचा अनुभव दाखवतो की सक्तीची चेतावणी लेबल्स आणि जाहिरात निर्बंध असलेले सर्वसमावेशक नियम ग्राहकांचे वर्तन बदलू शकतात आणि कंपन्यांना उत्पादनांमध्ये सुधारणा करण्यास भाग पाडू शकतात. कॅनडाने आपल्या अन्नविषयक कायद्यात सुधारणा केल्या आहेत, तर युनायटेड किंगडमने अशा निर्बंधांची अंमलबजावणी करण्यासाठी आपल्या संप्रेषणविषयक कायद्यात बदल केले आहेत.
UPFs आणि NCDs यांच्यातील या संबंधावर प्रभावीपणे नियंत्रण ठेवण्यासाठी कडक नियम, आर्थिक उपाय, ग्राहकांमध्ये जनजागृती, जाहिरात व विपणनावर योग्य नियंत्रण आणि अन्न उद्योगांची जबाबदारी ठरवणारा सर्वसमावेशक अन्नप्रणालीचा दृष्टिकोन आवश्यक आहे.
अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नपदार्थ (UPFs) हे जागतिक पातळीवर वाढत चाललेल्या असंसर्गजन्य आजारांचे (NCDs) एक मुख्य कारण ठरत आहेत. साथरोगशास्त्रीय अभ्यास, वैद्यकीय चाचण्या आणि अन्नप्रणालीवरील संशोधनातून मिळालेल्या पुराव्यांवरून असे स्पष्ट होते की आधुनिक आहारात UPFs चे वाढते प्रमाण स्थूलता, मधुमेह, हृदयविकार आणि अकाली मृत्यू यांच्या वाढत्या संख्येशी जोडलेले आहे. UPFs आणि NCDs यांच्यातील या संबंधावर प्रभावीपणे नियंत्रण ठेवण्यासाठी कडक नियम, आर्थिक उपाय, ग्राहकांमध्ये जनजागृती, जाहिरात व विपणनावर योग्य नियंत्रण आणि अन्न उद्योगांची जबाबदारी ठरवणारा सर्वसमावेशक अन्नप्रणालीचा दृष्टिकोन आवश्यक आहे. प्रक्रिया केलेल्या अन्नाविषयीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आरोग्यदायी अन्न व पेयांची सरकारी खरेदी सुनिश्चित करणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून रुग्णालये, शाळा, शासकीय कार्यालये आणि विद्यापीठे यांसारख्या संस्थांमध्ये एकसारखी आणि आरोग्यपूरक खरेदी पद्धत राबवता येईल. अल्ट्रा प्रोसेस्ड अन्नावरचे अवलंबित्व कमी करून कमी प्रक्रिया केलेल्या आणि पोषक घटकांनी समृद्ध आहाराला प्रोत्साहन देणे हे केवळ तातडीचे सार्वजनिक आरोग्य उद्दिष्ट नसून, शाश्वत विकास आणि दीर्घकालीन लोकसंख्येच्या आरोग्यासाठीही अत्यावश्यक आहे.
शोभा सुरी या 'ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन'च्या (ORF) 'हेल्थ इनिशिएटिव्ह' (Health Initiative) मध्ये 'सीनियर फेलो' (Senior Fellow) आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Dr. Shoba Suri is a Senior Fellow with ORFs Health Initiative. Shoba is a nutritionist with experience in community and clinical research. She has worked on nutrition, ...
Read More +
PREV
