ग्रीन हायड्रोजन काळाची गरज

I. उद्योगाचे विहंगावलोकन

जागतिक ऊर्जा संक्रमणाचं नेतृत्व करण्यासाठी भारताला आजच्या औद्योगिक आणि वाहतूक क्षेत्रांना केंद्रस्थानी ठेऊन शाश्वत तांत्रिक उपाय अमलात आणण्याची गरज आहे. ग्रीन हायड्रोजन (GH 2 ) उत्पादनात मोठ्या प्रमाणावर क्रांती घडवून आणण्याचा उद्देश ठेवणारं न्यूट्रेस, एक नाविन्यपूर्ण हवामान-तंत्रज्ञान स्टार्टअप आहे. पृथ्वीसाठी शाश्वत आणि हिरवं भविष्य साकारण्याचा व्यापक दृष्टिकोन ठेवणारं न्यूट्रेसच्या मालकीच्या इलेक्ट्रोलायझर तंत्रज्ञान किंमत, पुरवठा साखळी, मापनक्षमता आणि कार्यक्षमतेच्या आव्हानांना तोंड देणार आहे.

हायड्रोजन (H2 ) हा इंधनाचा एक प्रमुख स्त्रोत आहे आणि मोठ्या उद्योगांमध्ये मुख्य कच्चा माल म्हणून याचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. हायड्रोजन उत्पादनाच्या पारंपारिक पद्धतीमध्ये CO2 चं प्रमाण जास्त आहे. उदाहरणार्थ, स्टीम-मिथेन रिफॉर्मिंग (U$2-3/kg वर) सारख्या पद्धतींद्वारे उत्पादन होणाऱ्या H2 चं उत्पादन जर 94 Mt असेल तर यातून 900 दशलक्ष टन इटक्या CO 2 चं उत्सर्जन होतं. त्यामुळे याला ‘ग्रे हायड्रोजन’ असं नाव दिलं आहे. हायड्रोजन उत्पादनाच्या क्लीनर पद्धती जरी म्हणजेच इलेक्ट्रोलायझर तंत्रज्ञानाद्वारे निर्मित हायड्रोजन जरी महाग (US$6-7/kg) असला तरी अशा प्रकारे तयार होणाऱ्या हायड्रोजनला ‘ग्रीन हायड्रोजन’ असे म्हणतात.

परिणामी, हायड्रोजन हे निःसंशयपणे स्वच्छ इंधन असलं तरी, सध्याच्या उत्पादन पद्धती एकतर कार्बन-विरहित नाहीत. किंवा यात मोठ्या प्रमाणात अडथळे (उदाहरणार्थ, खर्च, पुरवठा साखळी इ.) आहेत. या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी न्यूट्रेस कंपनीने काही उपाययोजना केल्या आहेत. जसं की, कार्बन उत्सर्जन कमी, परवडणारी आणि मोठ्या प्रमाणात वाढवता येण्याजोग्या हायड्रोजनच्या सुधारित उत्पादन पद्धती इ. यामुळे न्यूट्रेसच्या नेक्स्ट-जेन इलेक्ट्रोलायझर्सची कल्पना सुचली जी नूतनीकरणक्षम वीज आणि पाण्याचा वापर करते. परिणामी हिरवा हायड्रोजन टिकाऊ आणि किफायतशीर आहे.

औद्योगिक, राजकीय आणि सामाजिक जागरुकतेमुळे आणि हवामान बदलाच्या वाढत्या प्रभावांमुळे हायड्रोजन उत्पादन मूल्य साखळी शुद्ध करण्याचे महत्त्व वाढले आहे. सहाय्यक सरकारी नियम, नूतनीकरणक्षम ऊर्जेतील दीर्घकालीन गुंतवणूक, चक्रीय अर्थव्यवस्थेचा उदय आणि टिकाऊ पायाभूत सुविधांमुळे या बदलाला आणखी बळ मिळालं आहे. तसेच तांत्रिक प्रगतीमुळे स्वच्छ ऊर्जा नवकल्पनांना अधिक सुलभ आणि परवडणाऱ्या बनल्या आहेत. उदाहरणार्थ, पुढील दशकात हरित हायड्रोजनचे उत्पादन आणि निर्यातीत देशाला आघाडीवर ठेवण्यासाठी भारत सरकारने जानेवारी 2023 मध्ये राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन योजना अंमलात आणलेली आहे.

हायड्रोजनचे शाश्वत उत्पादन आणि वापर आर्थिक समृद्धी आणि स्वच्छ आणि अधिक टिकाऊ भविष्यासाठी महत्त्वपूर्ण असेल. न्यूट्रेस कंपनीच्या अत्याधुनिक इलेक्ट्रोलायझर तंत्रज्ञानासह, भारताच्या ऊर्जा सुरक्षा आकांक्षांना बळ देत हवामान बदलाविरुद्धच्या या लढ्यात महत्त्वपूर्ण योगदान देईल.

II. न्यूट्रेसचे गेम-चेंजर तंत्रज्ञान

इलेक्ट्रोलायझर हे असं उपकरण आहे जे पाण्याचं हायड्रोजन (H 2 ) आणि ऑक्सिजन ( O2 ) मध्ये विभाजन करण्यासाठी वीजेचा वापर करते. त्यानंतर हायड्रोजन वायू गोळा केला जातो आणि अनेक औद्योगिक अनुप्रयोगांसाठी वापरला जातो. न्यूट्रेसचे इलेक्ट्रोलायझर्स वेगळे असून या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचे कंपनीकडे पेटंट आहे. हे तंत्रज्ञान एकूण उत्पादन खर्चात 60 टक्क्यांपर्यंत कपात करते, तर त्याचे मॉड्यूलर डिझाइन स्केलेबिलिटी सुनिश्चित करते. हे डिझाइन अखंडपणे पाणी H 2 आणि O 2 मध्ये विभाजित करण्यासाठी अचूक द्रव अभियांत्रिकी तंत्रज्ञान वापरते. एका वर्धित इलेक्ट्रोकॅटलिस्टच्या सहाय्याने जे दुर्मिळ धातू या प्रयोगासाठी लागतात त्याची गरज उरत नाही. हे तंत्रज्ञान केवळ किफायतशीर नाही तर दीर्घ, जटिल पुरवठा साखळीवर शून्य अवलंबित्वामुळे शाश्वत उत्पादन कार्याला प्रोत्साहन देते. शेवटी, आधुनिक ऑटोमेटेड मॅन्युफॅक्चरिंगच्या रोजगारामुळे प्रोटोटाइप डेव्हलपमेंट आणि टेस्टिंग सायकल्स मोठ्या प्रमाणात कमी झाल्या आहेत, ज्यामुळे नवीन उत्पादनाच्या विकासातील दीर्घ टर्नअराउंड आणि गुंतागुंत कमी झाली आहे. उदाहरणार्थ, 3D प्रिंटिंगचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग करून गंभीर आणि जटिल डिझाइन्सचा एक विशाल स्पेक्ट्रम प्रस्तुत केला जातो.

कंपनी व्यावसायिक उत्पादनाकडे वळत असताना रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट मधील वाढ यावर आमचे लक्ष केंद्रित आहे. भविष्यातील विस्तार लक्षात घेऊन अत्याधुनिक प्रयोगशाळा स्थापन करण्यात वेगाने प्रगती केली जात आहे. आम्ही हायड्रोजन मार्केटमधील आगामी घडामोडी हाताळण्यासाठी तसेच त्यातून निर्माण होणारी अपेक्षित मागणी हाताळण्यासाठी सुसज्ज आहोत. आमच्या रिसर्च आणि डेव्हलपमेंटमुळे मॉड्युलर स्टॅकच्या चालू पुनरावृत्तीसह, उच्च कार्यक्षम इलेक्ट्रोकॅटलिस्टचा विकास झाला आहे. मोठ्या प्रमाणात हायड्रोजन उत्पादनासाठी BoP वाढवण्यावरही टीम काम करत आहे. आम्ही 2023 च्या अखेरीस टीममध्ये 30 ते 50 लोक वाढवत आहोत. इलेक्ट्रोकेमिस्ट्री, स्टॅक इंजिनीअरिंग, सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट आणि मॅन्युफॅक्चरिंग या क्षेत्रांमध्ये एक मजबूत उत्पादन तयार करण्यावर आमचे लक्ष आहे. आम्ही आमच्या ऑपरेशनल आणि तैनाती क्षमता देखील वाढवत आहोत तसेच जागतिक बाजारपेठेसाठी एक मजबूत व्यवसाय विकास संघ तयार करत आहोत.

भारताचे ऊर्जा संक्रमण उदयोन्मुख स्वदेशी तंत्रज्ञान विकासावर पूर्णपणे अवलंबून आहे. 2030 पर्यंत प्रतिवर्षी 5 Mt ग्रीन हायड्रोजनचे उत्पादन करण्याचे देशाचे महत्वाकांक्षी उद्दिष्ट वाढवता येण्याजोगे असेल तरी यासाठी कार्यक्षम तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधांची आवश्यकता आहे. न्यूट्रेसचे किफायतशीर, स्केलेबल इलेक्ट्रोलायझर सोल्यूशन मोठ्या प्रमाणावर GH 2 प्रकल्प हाती घेण्याच्या भारताच्या क्षमतांना चालना देऊ शकते. औद्योगिक स्तरावर कार्बन उत्सर्जन दूर करण्यासाठी आणि निव्वळ-शून्य लक्ष्य साध्य करण्यासाठी हवामान बदल कमी करण्यासाठी ही अत्यंत महत्त्वाची पायरी आहे.

हायड्रोजन इकोसिस्टम भविष्यात आमच्या ऑपरेशन्समध्ये विविधता आणण्यासाठी भरपूर संधी सादर करत असताना, न्यूट्रेस सध्या परवडणाऱ्या आणि स्केलेबल पद्धतीने ग्रीन हायड्रोजन उत्पादनासाठी तंत्रज्ञान ऑफर करते. अखेरीस, हायड्रोजन परिसंस्थेच्या सहयोगी विस्ताराच्या विस्तृत संधी लक्षात घेता हायड्रोजन साठवण, वाहतूक आणि वितरणातील प्रमुख उद्योगांसोबत एकत्र येण्यास आम्ही उत्सुक आहोत.

III. महत्त्वाच्या भागधारकांसाठी स्केल आणि शिफारसींसाठी आव्हाने

न्यूट्रेसची दृष्टी आशादायक असताना, काही प्रमुख आव्हानांचा सामना करावा लागतो. GH 2 च्या अंतिम वापरकर्त्यांसह एकात्मतेच्या गरजा पूर्ण करण्याव्यतिरिक्त, मोठ्या प्रमाणात प्रकल्प तैनातीमध्ये नेहमीच लहान-प्रमाणातील पायलट प्रकल्प सुरू करणे समाविष्ट असते .

धोरणकर्ते आणि गुंतवणूकदारांनी अनुकूल धोरण आणि आर्थिक प्रोत्साहन देऊन सहकार्य केले पाहिजे. आमच्यासारख्या स्टार्टअपना त्यांच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात उत्पादने तयार करण्यासाठी, पुनरावृत्ती करण्यासाठी आणि सुधारण्यासाठी प्रोत्साहित केलं पाहिजे. ग्रीन हायड्रोजन उत्पादन आणि इलेक्ट्रोलायझर्ससाठी प्रोडक्शन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह (पीएलआय) योजना यासारख्या विशेष वित्तपुरवठा ही गती सुरू करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाची पायरी आहे. परंतु अनेकदा या क्षेत्रातील नवीन स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या विकासाकडे दुर्लक्ष केलं जातं.

शिवाय, भारतातील औद्योगिक क्षेत्रांनीही उदयोन्मुख तंत्रज्ञान आणि स्टार्टअप्सचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे. उदयोन्मुख स्टार्टअप्स आणि त्यांच्या तंत्रज्ञानाला समर्थन देण्यासाठी प्रतिबद्धतेचे नियम विकसित झाले पाहिजेत, जे भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेसारख्या संस्थांनी स्पेस-टेक क्षेत्रासाठी केले आहेत. सिद्ध क्षमता असलेल्या स्टार्टअप्ससाठी सरलीकृत आणि कार्यक्षम बँकिंग कार्यपद्धती असणं आवश्यक आहे जेणेकरून प्रकल्पाची अंमलबजावणी जलद करता येईल आणि प्रदीर्घ उत्पादन कालमर्यादेमुळे स्टार्टअपला दंड टाळण्यास मदत होईल.

स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या विकासासाठी पुरवठा साखळीच्या आव्हानांवर मात करण्यासाठी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांचे एक मजबूत नेटवर्क विकसित केले पाहिजे. उत्पादन आणि क्षमता वाढीसाठी विक्रेत्यांशी सहयोग करताना इन-हाऊस डिझाइनिंग आणि संशोधन आयोजित करण्याचा न्यूट्रेसचा दृष्टीकोन एक मजबूत मॉडेल म्हणून काम करू शकतो. शिवाय इकोसिस्टमचा विकास हा आत्मनिर्भर भारताच्या दिशेने टाकलेलं एक अत्यंत गंभीर पाऊल आहे.

IV. निष्कर्ष

ग्रीन हायड्रोजन स्पेसमध्ये न्यूट्रेसचा प्रवास भारताच्या ऊर्जा संक्रमणासाठी आवश्यक असलेल्या नवकल्पना आणि दृढनिश्चयाचं उदाहरण देतो. न्यूट्रेसच्या तंत्रज्ञानामध्ये वेगवान तांत्रिक प्रगती आणि आर्थिक विचारांदरम्यान, भारताच्या स्वच्छ उर्जेच्या उद्दिष्टला आकार देण्याची क्षमता आहे. स्वच्छ आणि शाश्वत ऊर्जा समाधाने प्रदान करताना, कंपनीचे जीवन सुधारणे, समुदायांचे सशक्तीकरण आणि पर्यावरणीय घटक लक्षात घेऊन काम करणं हे उद्दिष्ट आहे. धोरणकर्ते, गुंतवणूकदार आणि उद्योग भागधारकांच्या पाठिंब्याबरोबरच, न्यूट्रेस आणि इतर स्टार्टअप भारत आणि जगाच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी मार्ग तयार करू शकतात.

प्रशांत सरकार हे न्यू ट्रेसचे सह-संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी आहेत.

अनिंदिता मुखर्जी या न्यूट्रेस येथील संस्थापकांच्या कार्यालयात काम करतात.