स्वदेशी प्रशिक्षण विमानांच्या सततच्या विलंबामुळे भारतीय वायुसेनेच्या प्रशिक्षण प्रक्रियेत अडथळे निर्माण झाले आहेत आणि आयातीवरील अवलंबित्व वाढले आहे, ज्यामुळे अधिक सक्षम आणि लवचिक एव्हिएशन परिसंस्थेची गरज अधोरेखित होते.
जगभरातील लष्करी दलांना स्थिर आणि मजबूत पायाभूत रचनांचा मोठा फायदा होतो. यामुळे कार्यक्षमता वाढते आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी मर्यादित संसाधनांचा सर्वोत्तम वापर करता येतो. भारतीय वायुसेनेच्या दृष्टीने, विशेषतः हवाई कर्मचाऱ्यांच्या प्रशिक्षणात जर पाया कमकुवत असेल, जो त्याच्या लढाऊ क्षमतेचा मुख्य भाग आहे तर त्यामुळे अनेक धोके निर्माण होऊ शकतात, जे सुरक्षितता आणि कार्यक्षमता दोन्हींवर गंभीर परिणाम करू शकतात.
गेल्या पाच दशकांमध्ये जॉग्वार (Jaguar), Mirage-2000 (मिराज), Su-30MKI, LCA (तेजस), राफेल (Rafale), C-130J सुपर हर्कुलस, C-17, चिनुक (Chinook) आणि अपाची (Apache) यांसारख्या महत्त्वाच्या विमानांच्या समावेशाबाबत मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली. मात्र, HT-2, HPT-32 आणि HJT-16 किरण यापलीकडे स्वदेशी प्रशिक्षण विमानांच्या विकासात आणि समावेशात झालेल्या प्रगतीचा अभाव हा हिंदुस्थान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) च्या कामगिरीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करतो. जगभरात लष्करी वैमानिकांचे प्रशिक्षण प्रामुख्याने तीन टप्प्यांमध्ये विभागले जाते: मूलभूत (बेसिक), मध्यम (इंटरमेडिएट) आणि प्रगत (ॲडव्हान्स्ड). भारतीय वायुसेनेत यापूर्वी असे मानले जात होते की प्रत्येक प्रशिक्षणार्थी वैमानिकाने एक स्थिर आणि मानकीकृत मूलभूत व मध्यम टप्पा पूर्ण करावा, ज्यामध्ये टर्बोप्रॉप (turboprop) आणि जेट दोन्ही प्रकारच्या उड्डाणाचा अनुभव दिला जातो. त्यानंतर त्यांच्या क्षमतेनुसार त्यांना वायुसेनेतील तीन शाखा जसे की फायटर, ट्रान्सपोर्ट किंवा हेलिकॉप्टर यापैकी एका शाखेसाठी निवडले जाते.
1960 च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून 2009 पर्यंत भारतीय वायुसेनेचे प्रशिक्षण प्रामुख्याने दोन स्वदेशी पिस्टन-इंजिन प्रशिक्षण विमानांवर आधारित होते, एक HT-2 आणि HPT-32.
अशी प्रशिक्षण प्रक्रिया गेल्या पाच दशकांत सातत्याने राबवली गेली नाही कारण धोरणातील बदल नव्हे, तर प्रशिक्षणासाठी आवश्यक स्वदेशी विमानांच्या उपलब्धतेतील अस्थिरता. 1960 च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून 2009 पर्यंत भारतीय वायुसेनेचे प्रशिक्षण प्रामुख्याने दोन स्वदेशी पिस्टन-इंजिन प्रशिक्षण विमानांवर आधारित होते, एक HT-2 आणि HPT-32. 1950 च्या दशकात तयार झालेले HAL निर्मित हिंदुस्थान ट्रेनर-2 हे 1980 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत मूलभूत प्रशिक्षणासाठी उपयुक्त ठरले, त्यानंतर त्याची जागा HPT-32 या दुसऱ्या पिस्टन-इंजिन विमानाने घेतली, जे आधीच कालबाह्य झाले होते. टर्बोप्रॉप प्रशिक्षण विमानांची गरज पूर्ण करण्यात अयशस्वी ठरल्यामुळे HPT-32 दोन दशकांहून अधिक काळ सेवेत राहिले, मात्र गंभीर देखभाल समस्यांमुळे ते सतत अडचणीत होते.
2000 नंतर भारतीय वायुसेनेने वारंवार पिस्टन-इंजिन प्रशिक्षण विमानांच्या जागी आधुनिक टर्बोप्रॉप विमानांची गरज व्यक्त केली आणि HAL कडून HPT-32 चा आधुनिक पर्याय अपेक्षित होता. मात्र, हे अपेक्षितच राहिले आणि 2009 मध्ये इंजिन निकामी होण्यामुळे झालेल्या अनेक अपघातांनंतर HPT-32 सेवेतून काढण्यात आले, ज्यात अनेक मृत्यू झाले होते. कोणताही सक्षम स्वदेशी पर्याय उपलब्ध नसल्यामुळे, भारतीय वायुसेनेला जुने HJT-16 किरण जेट प्रशिक्षण विमान वापरून मूलभूत प्रशिक्षण घ्यावे लागले. ही पद्धत इतर कोणत्याही वायुसेनेत आढळत नाही.
2009 नंतर स्वदेशी पर्याय उपलब्ध नसल्यामुळे भारतीय वायुसेनेने 75 मूलभूत प्रशिक्षण विमानांसाठी आंतरराष्ट्रीय निविदा काढली. 2011 मध्ये कठोर निवड प्रक्रियेनंतर स्वित्झर्लंडचे Pilatus PC-7 (पायलटस) टर्बोप्रॉप प्रशिक्षण विमान निवडण्यात आले, जो आधुनिक आणि अनेक देशांमध्ये वापरला जाणारा प्लॅटफॉर्म आहे. या करारामध्ये सुमारे INR 30 कोटी प्रति विमान या दराने आणखी 38 विमान खरेदी करण्याचा पर्यायही समाविष्ट होता.
भारतीय वायुसेना याबाबत साशंक होती, कारण 1999 पासून तिने HJT-36 किंवा सितारा इंटरमेडिएट जेट ट्रेनरच्या डिझाइन आणि विकासासाठी HAL ला मोठा निधी दिला होता. हा प्रकल्प HJT-16 ची जागा घेण्यासाठी होता, जो 2014 पर्यंत सेवेतून काढण्याचे नियोजित होते.
संरक्षण मंत्रालयाला (MoD) पायलटस (Pilatus) करार पुढे नेऊ नये असा सल्ला देत आणि या प्रक्रियेत सक्रिय होत, HAL ने घाईघाईत स्वतःच्या निधीतून HTT-40 डिझाइन आणि विकसित करण्याचा प्रस्ताव सादर केला, ज्यामध्ये तीन ते चार वर्षांत पहिल्या तुकडीचे वितरण करण्याचे आश्वासन दिले. मात्र, भारतीय वायुसेना याबाबत साशंक होती, कारण 1999 पासून तिने HJT-36 किंवा सितारा इंटरमेडिएट जेट ट्रेनरच्या डिझाइन आणि विकासासाठी HAL ला मोठा निधी दिला होता. हा प्रकल्प HJT-16 ची जागा घेण्यासाठी होता, जो 2014 पर्यंत सेवेतून काढण्याचे नियोजित होते. सितारा (Sitara) अजूनही प्रत्यक्षात न आल्यामुळे, भारतीय वायुसेना पुन्हा अशाच अपयशाचा धोका पत्करण्यास तयार नव्हती आणि तिने पायलटसची 75 विमाने खरेदी करण्याचा निर्णय कायम ठेवला. ही विमाने 2014 पर्यंत सेवेत दाखल झाली ती HPT-32 बंद झाल्यानंतर जवळपास पाच वर्षांनी.
दुर्दैवाने, भारतीय वायुसेनेला आणखी 38 पायलटस विमाने खरेदी करण्याचा पर्याय वापरता आला नाही, जे पुढील काही दशकांसाठी एकसमान मूलभूत प्रशिक्षण प्लॅटफॉर्म सुनिश्चित करण्यासाठी आवश्यक होते, जोपर्यंत HAL नवीन पिढीचे प्रशिक्षण विमान विकसित करत नाही. परिणामी, HAL द्वारे विकसित HTT-40 ला पुन्हा महत्त्व प्राप्त झाले, कारण ते पायलटसला पूरक म्हणून वापरण्याचा उद्देश होता. मात्र, साधे दिसत असतानाही हे विमान HAL च्या प्रारंभिक आश्वासनानंतर जवळपास 10 वर्षांनीही सेवेत दाखल झालेले नाही. आता ते यावर्षी फ्लाईंग इन्स्ट्रक्टर्स स्कूलमध्ये प्राथमिक समावेशासाठी नियोजित आहे, आणि प्रशिक्षणार्थी वैमानिक पुढील वर्षापासून त्यावर उड्डाण सुरू करतील अशी अपेक्षा आहे.
हिंदुस्थान जेट ट्रेनर-16 (HJT-16) हे 1950 च्या दशकातील जेट प्रोवॉस्ट (Jet Provost) विमानाचे परवानाधारक (लायसन्स्ड) रूप आहे, जे रॉयल एअर फोर्सने 1993 मध्ये सेवेतून काढले होते. 1968 मध्ये HAL द्वारे अधिक प्रगत आवृत्ती म्हणून भारतीय वायुसेनेत समाविष्ट केलेले HJT-16, ज्याला किरण (Kiran) म्हणून ओळखले जाते, जवळपास 40 वर्षे मूलभूत आणि प्रगत जेट प्रशिक्षणासाठी वापरले गेले. 2006 मध्ये प्रगत प्रशिक्षण भूमिकेसाठी हॉक (Hawk) ने त्याची जागा घेतली, तरीही त्याचे सुधारित Mk IA आणि Mk II प्रकार अजूनही फ्लाइंग अकॅडमी आणि फ्लाईंग इन्स्ट्रक्टर्स स्कूलमध्ये मूलभूत जेट प्रशिक्षणासाठी वापरले जात आहेत.
2006 मध्ये ब्रिटिश एरोस्पेस हॉक समाविष्ट केल्यानंतर, MiG-21 ला LIFT भूमिकेतून हटवता आले आणि प्रगत वायुसेनांप्रमाणे अधिक सक्षम प्रशिक्षण घेतलेल्या वैमानिकांना ऑपरेशनल स्क्वॉड्रन्समध्ये पाठवणे शक्य झाले.
1980 च्या दशकात ॲडव्हान्स्ड जेट ट्रेनर (AJT) उपलब्ध नसल्यामुळे, भारतीय वायुसेनेसमोर एक मोठे आव्हान उभे राहिले की नवीन वैमानिकांना जुन्या HJT-16 प्रशिक्षण विमानावरून थेट जाग्वार (Jaguar) आणि MiG-23/27/29 सारख्या लढाऊ विमानांवर स्थानांतरित करणे. त्यामुळे, पदवीधर लढाऊ प्रशिक्षणासाठी तयार न केलेले जुने MiG-21 विमान लीड- इन फायटर ट्रेनर (LIFT) म्हणून वापरण्याशिवाय पर्याय नव्हता. ही मर्यादा भारतीय वायुसेनेला दोन दशकांहून अधिक काळ सहन करावी लागली, जोपर्यंत दुसऱ्या आयातित प्लॅटफॉर्ममुळे दिलासा मिळाला नाही. 2006 मध्ये ब्रिटिश एरोस्पेस हॉक समाविष्ट केल्यानंतर, MiG-21 ला LIFT भूमिकेतून हटवता आले आणि प्रगत वायुसेनांप्रमाणे अधिक सक्षम प्रशिक्षण घेतलेल्या वैमानिकांना ऑपरेशनल स्क्वॉड्रन्समध्ये पाठवणे शक्य झाले.
भारतीय वायुसेनेवर अजूनही एक मोठा भार आहे आणि तो म्हणजे सहा दशकांपासून वापरात असलेल्या HJT-16 प्रशिक्षण विमानाच्या जागी HAL निर्मित सितारा इंटरमेडिएट जेट ट्रेनर (HJT-36) आणण्याचा प्रस्ताव. मानकीकृत मध्यम प्रशिक्षणाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी HJT-36 च्या डिझाइन आणि विकासावर अनेक वर्षांत INR 4,000 कोटींपेक्षा जास्त खर्च करण्यात आला. मात्र, त्याचा समावेश सतत उशीराने होत राहिल्यामुळे त्याचे महत्त्व कमी झाले, विशेषतः HJT-16 ची सेवा 2014 पासून टप्प्याटप्प्याने बंद करण्याची योजना 2026 नंतरपर्यंत पुढे ढकलली गेल्यामुळे. त्यामुळे भारतीय वायुसेनेला कालबाह्य किरण विमानांना वारंवार मुदतवाढ द्यावी लागली.
भारतीय वायुसेनेवर अजूनही एक मोठा भार आहे आणि तो म्हणजे सहा दशकांपासून वापरात असलेल्या HJT-16 प्रशिक्षण विमानाच्या जागी HAL निर्मित सितारा इंटरमेडिएट जेट ट्रेनर (HJT-36) आणण्याचा प्रस्ताव.
किरण विमानांची संख्या कमी होत असताना, भारतीय वायुसेनेने मध्यम जेट प्रशिक्षणासाठी आवश्यक किमान पातळी टिकवून ठेवली आहे, विशेषतः फायटर शाखेसाठी निवडलेल्या वैमानिकांसाठी. सुधारित दोन-टप्प्यांच्या प्रशिक्षण पद्धतीमध्ये, जी नियोजनाऐवजी उपलब्ध विमानांवर आधारित आहे, हेलिकॉप्टर आणि ट्रान्सपोर्ट वैमानिकांना आता थेट पायलटस मूलभूत प्रशिक्षणानंतर चेतक हेलिकॉप्टर आणि डॉर्नियर लाईट ट्रान्सपोर्ट (Dornier light transport) विमानांवर प्रशिक्षण दिले जाते. पायलटस (Pilatus) PC-7 ने दिलेल्या मजबूत मूलभूत प्रशिक्षणामुळे हा बदल तुलनेने सहज पार पडला आहे.
सितारा चे नाव बदलून यशस ठेवण्यात आले असले, तसेच त्यात ग्लास कॉकपीट, इंजिन सुधारणा आणि कार्यक्षमता वाढ यांसारखे बदल करण्यात आले असले, तरी HAL आणि भारतीय वायुसेना यांच्यात HJT-36 (IJT) हे मध्यम प्रशिक्षणासाठी योग्य आहे का याबाबत मतभेद कायम आहेत. विशेषतः किरण बंद झाल्यानंतर आणि दोन-टप्प्यांच्या प्रशिक्षण पद्धतीकडे वळताना.
पूर्वी भारतीय वायुसेना 2006 मध्ये 12 लिमिटेड सीरिज उत्पादन असलेल्या HJT-36 विमानांची ऑर्डर देण्यास तयार होती आणि 2010 मध्ये आणखी 73 विमानांची योजना होती. मात्र आता ती मोठ्या प्रमाणावर खरेदी करण्यास तयार नाही. त्याऐवजी, हॉक ॲडव्हान्स्डजेट ट्रेनरचा पर्याय म्हणून सुधारित यशसचे मूल्यांकन करण्यावर भर दिला जात आहे.
HAL ने वारंवार असे सांगितले आहे की HTT-40 आणि सितारा IJT च्या विकासात झालेल्या विलंबाला बदलत्या गरजा आणि सतत बदलणारे निकष कारणीभूत आहेत. मात्र, लष्करी एव्हिएशन म्हणजेच विमान विषयक मूल्यसाखळीच्या सर्वात प्राथमिक स्तरावरही आधुनिक प्रशिक्षण विमान वेळेत उपलब्ध करून देण्यात अपयश आले, हे संपूर्ण परिसंस्थेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणारे आहे.
अर्जुन सुब्रमण्यम हे भारतीय वायुसेनेचे निवृत्त एअर व्हाइस मार्शल असून ते एक धोरणात्मक विश्लेषक आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Air Vice Marshal (Dr) Arjun Subramaniam (Retd) is a fighter pilot from the Indian Air Force, a military historian, air power analyst, and strategic commentator. ...
Read More +
PREV
.webp)
.webp)