तंत्रज्ञान भारतातील वृद्धांसाठी सशक्तीकरणाचे माध्यम ठरू शकते. परंतु डिजिटल कौशल्यांशिवाय, त्यांचं तंत्रज्ञानाशी जोडले जाणं हे त्यांना एकटेपणात घेऊन जाऊ शकते. त्यामुळे ही दरी भरून काढणं आता अत्यावश्यक आहे.
Image Source: Getty
वृद्धत्वाचे अनेक तोटे आहेत, ज्यात आरोग्याच्या जोखमी वाढणे, शारीरिक आणि बौद्धिक क्षमतेत घट, सामाजिक एकाकीपणा आणि गरिबी यांचा समावेश होतो. भारतात वृद्ध कल्याणावर बोललं जातं, पण वय वाढल्यावर निर्माण होणाऱ्या आरोग्य समस्यांवरच मुख्य भर दिला जातो, आणि तंत्रज्ञानाच्या भूमिकेकडे दुर्लक्ष केलं जातं. आजच्या सामान्य माणसाचं आयुष्य इंटरनेटशी निगडित झालं आहे. काम, माहिती, शिक्षण, मनोरंजन, समाजात मिसळणं, आणि अगदी जीवनावश्यक वस्तू खरेदी करण्यासाठीसुद्धा इंटरनेट आवश्यक आहे. तसंच, तंत्रज्ञानामुळे सार्वजनिक सेवा वितरणातही सुधारणा झाली आहे आणि भारतातील कल्याणकारी योजनांतील अपव्यय कमी झाला आहे. म्हणजेच, स्वतंत्र जीवन जगण्यासाठी आणि सर्वांगीण कल्याणासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर अत्यंत महत्त्वाचा आहे. पण, त्याचवेळी तंत्रज्ञान सध्या अस्तित्वात असलेल्या असमानतेत वाढ करू शकतं आणि दुर्बल गटांना आणखी बाजूला सारू शकतं. ही गोष्ट विशेषतः विकसनशील देशांतील वृद्ध व्यक्तींना लागू होते, जे डिजिटल साधनांपासून दूर असतात आणि तांत्रिक कौशल्यांमध्ये मागे असतात.
आजचा एक सामान्य माणूस इंटरनेटचा वापर काम, माहिती, शिक्षण, मनोरंजन, समाजाशी जोडणं, आणि जीवनावश्यक गोष्टी खरेदी यासाठी करतो.
अना मारिया कॅरिलो सौबिक यांसारख्या तज्ज्ञांचं मत आहे की वय, लिंग, शिक्षण आणि सामाजिक-आर्थिक पार्श्वभूमी हे सर्व घटक मिळून वृद्धांसाठी डिजिटल तुटवडा निर्माण करतात. त्यामुळे, ज्या वृद्ध व्यक्ती उच्चशिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आहेत, त्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून आवश्यक वस्तू व सेवा मिळवू शकतात, कुटुंबीयांशी संपर्क ठेवू शकतात आणि स्वतंत्रपणे जीवन जगू शकतात. मात्र, एकंदरीत पाहता, तरुण आणि वृद्धांमधील डिजिटल अंतर अजूनही मोठं आहे, ज्याला "ग्रे डिजिटल डिव्हाईड" म्हणतात. वृद्धांमध्येही विशेषतः ग्रामीण भागातील, अशिक्षित आणि अनुसूचित जातींसारख्या वंचित गटांतील महिलांना तंत्रज्ञानापासून सर्वात जास्त दूर ठेवले जाते. अगदी युरोपियन युनियनसारख्या विकसित भागातसुद्धा, 55-74 वयोगटातील फक्त निम्म्या महिलांनाच तंत्रज्ञानाचं मूलभूत ज्ञान असतं, जे पुरुष व तरुण महिलांच्या तुलनेत खूपच कमी आहे. 75 वर्षांवरील महिलांमध्ये हे अंतर आणखीन वाढतं. त्यामुळे तंत्रज्ञानाचा अधिक प्रसारही वृद्धांसाठी उपेक्षेचं कारण ठरू शकतो. उदाहरणार्थ, डिजिटल माध्यमातून प्रवासाचं आरक्षण करणं किंवा वृद्धत्व भत्त्यांसाठी अर्ज करणं हे काम वृद्धांसाठी कठीण होतं, ज्यामुळे त्यांना इतरांवर अवलंबून राहावं लागतं. याशिवाय, वृद्ध व्यक्ती अनेकदा ऑनलाईन फसवणुकीचा किंवा आर्थिक घोटाळ्यांचा बळी ठरतात.
‘एजवेल फाउंडेशन’ या वृद्धांसाठी काम करणाऱ्या स्वयंसेवी संस्थेच्या अलीकडील अभ्यासानुसार, भारतातील सुमारे 85 टक्के वृद्ध हे डिजिटल साक्षरतेपासून दूर आहेत (म्हणजे 76.5 टक्के वृद्ध पुरुष आणि 95 टक्के वृद्ध महिला अशा प्रकारे). या अभ्यासात असंही आढळून आलं की 75 टक्क्यांहून अधिक डिजिटल अशिक्षित वृद्धांनी कबूल केलं की डिजिटल कौशल्यांचा अभाव त्यांच्या एकूण जीवनमानावर वाईट परिणाम करतो आणि त्यांना समाजात एकटं आणि दुर्लक्षित वाटतं. जवळपास 85 टक्के उत्तरदात्यांनी सांगितलं की त्यांच्या कुटुंबातील तरुण सदस्य त्यांना टाळतात, कारण त्यांना नव्या जीवनशैलीचं आणि तंत्रज्ञानाने भरलेल्या भाषेचं आकलन होत नाही. अभ्यासक बसबदत्ता जेना आणि तत्त्वमसी पल्टासिंह यांच्या मते, वृद्ध भारतीयांमध्ये माहिती व संप्रेषण तंत्रज्ञान (ICT) चा वापर कमी असण्याचं मुख्य कारण म्हणजे डिजिटल साक्षरतेचा अभाव. याशिवाय, भारतात ग्रामीण आणि शहरी भागांमध्ये डिजिटल सुविधांमध्ये मोठं अंतर आहे.
भारताच्या वृद्ध लोकसंख्येला डिजिटल कौशल्यांचं प्रशिक्षण दिल्यास ते अनेक उपक्रमांमध्ये सहभागी होऊ शकतात, स्वतःवर आत्मनिर्भर होऊ शकतात, त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो आणि समाजातील वृद्धांविषयी असलेली प्रतिमा “की ते केवळ परावलंबी आहेत” ही बदलून ते स्वतंत्र व योगदान देणारे सदस्य म्हणून ओळखले जातील.
स्वतंत्र जीवन, पिढी दरम्यानचे नातेसंबंध आणि एकूणच वृद्धांच्या कल्याणासाठी तंत्रज्ञान महत्त्वाचे ठरत आहे. त्यामुळे वृद्ध व्यक्तींना मूलभूत तांत्रिक व डिजिटल कौशल्ये शिकवून ही "ग्रे डिजिटल दरी" भरून काढणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे. भारतातील वृद्ध लोकसंख्येला डिजिटल प्रशिक्षण दिल्यास त्यांना अनेक उपक्रमात आनंद मिळेल, ते स्वतःवर आत्मनिर्भर होतील, आत्मविश्वास वाढेल, आणि वृद्ध व्यक्तींना समाजात स्वतंत्र व योगदान देणारे सदस्य म्हणून पाहिले जाईल. भारताची वृद्ध लोकसंख्या वाढत चालली आहे आणि साठ–सत्तर वयोगटातील अनेक जण आजही शारीरिकदृष्ट्या सक्षम असून ते काम करू शकतात. भारतात पेन्शनचा कव्हरेज कमी आहे, आणि वाढलेल्या आयुर्मानामुळे अनेकांना जास्त काळ काम करत राहण्याची गरज भासते. नवे तंत्रज्ञान शिकल्यामुळे त्यांची रोजगारक्षमता वाढेल आणि वृद्धावस्थेत आर्थिक सुरक्षितता मिळवण्यास मदत होईल.
एक समुदाय आधारित डिजिटल क्षमताविकास कार्यक्रम वृद्धांना दीर्घकाळ आणि समाधानकारक जीवन जगण्यासाठी अत्यावश्यक आहे.
भारतात आयुष्यभर शिक्षणाची गरज औपचारिकरीत्या सर्वप्रथम 1964-65 मध्ये कोठारी आयोगाच्या अहवालात मांडण्यात आली होती. या अहवालात म्हटलं होतं, "एक आधुनिक आणि झपाट्याने बदलणाऱ्या समाजात शिक्षणाला अंतिम टप्पा न मानता, ते आजीवन प्रक्रिया म्हणून पाहिलं गेलं पाहिजे." राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 (NEP) मध्येही प्रौढ शिक्षण आणि आयुष्यभर कौशल्ये व ज्ञान आत्मसात करण्याची गरज यावर भर देण्यात आला आहे. NEP मध्ये प्रौढ शिक्षणासाठी एक अभ्यासक्रम ठरवला आहे, ज्यामध्ये डिजिटल साक्षरता, आर्थिक साक्षरता, व्यावसायिक कौशल्ये, आरोग्यविषयक जागरूकता आणि माहिती व संप्रेषण तंत्रज्ञान (ICT) आधारित प्रौढ शिक्षण केंद्र उभारण्याचा समावेश आहे.
पण प्रत्यक्षात पाहिलं तर भारतात वृद्ध व्यक्तींना संगणक वापरण्याचं प्रशिक्षण घेण्याच्या संधी फार कमी मिळतात. भारत सरकारच्या ‘डिजिटल साक्षरता अभियान’ (DISHA) किंवा ‘राष्ट्रीय डिजिटल साक्षरता मिशन’ अंतर्गत, नागरिकांना माहिती तंत्रज्ञानाशी संबंधित मूलभूत कौशल्यं दिली जातात. यामधून उपजीविकेच्या संधी वाढवता येतात आणि लोकशाही प्रक्रियेमध्ये प्रभावीपणे भाग घेता येतो. या योजनेनुसार, प्रत्येक घरातल्या एका व्यक्तीस डिजिटल प्रशिक्षण देण्याचा उद्देश आहे. पण या योजनेचा लाभ केवळ 60 वर्षांखालील व्यक्तींनाच मिळतो.
भारतामध्ये आयुर्मान वाढत आहे आणि मृत्यूदर घटत आहे, त्यामुळे वृद्धत्व एक अपरिहार्य प्रक्रिया बनत चालली आहे. अशा परिस्थितीत प्रत्येक वयोगटातील लोक तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने सशक्त असणे आवश्यक आहे. वृद्धांसाठी एक समुदायाधारित डिजिटल क्षमताविकास कार्यक्रम अत्यंत गरजेचा आहे, जो त्यांना दीर्घायुषी, सक्रिय आणि समाधानकारक जीवन जगायला मदत करेल. हे प्रशिक्षण कार्यक्रम तयार करताना धोरणकर्त्यांनी वृद्ध लोकसंख्येतील विविधता लक्षात घेणे गरजेचे आहे. सौंबिक यांचं म्हणणं आहे की, डिजिटल क्षमताविकास कार्यक्रम गरजेनुसार असावेत आणि विशिष्ट गटाच्या आवश्यकतांनुसार तयार केले गेले पाहिजेत. सामाजिक रूढी व परंपरांचाही वृद्धांच्या प्रशिक्षणात सहभाग होण्यात अडथळा ठरतो. विशेषतः अशिक्षित किंवा थोडेच शिक्षण घेतलेल्या वृद्ध महिलांना याचा मोठा फटका बसतो. त्यामुळे वृद्धांच्या जीवनावर परिणाम करणाऱ्या सामाजिक मानसिकतेतही बदल घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
मलांचा चक्रवर्ती या ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनमध्ये वरिष्ठ फेलो व उपसंचालक (संशोधन) म्हणून कार्यरत आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Dr Malancha Chakrabarty is Senior Fellow and Deputy Director (Research) at the Observer Research Foundation where she coordinates the research centre Centre for New Economic ...
Read More +
PREV
