तंत्रज्ञान नव्हे, 'युद्धनीती' ठरवते विजय: इराण युद्धाचे नवे समीकरण

अमेरिका आणि इस्रायलने इराणविरुद्ध सुरू केलेल्या लष्करी कारवाईचा विस्तार युद्धातील कारवायांच्या प्रमाणात आणि उद्दिष्टांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढलेला दिसतो. ट्रम्प प्रशासनाने सुरुवातीला हा संघर्ष कमी कालावधीचा आणि जलद निकाल देणारा असेल असे गृहित धरले होते, पण आता हा संघर्ष तीन आठवड्यांपासून सुरू आहे. या काळात विविध प्रकारच्या लष्करी क्षमतांचा, विशेषतः आधुनिक तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला असून त्यामुळे पारंपरिक लष्करी शक्ती अधिक प्रगत स्वरूपात दिसत आहे. मात्र लष्करी शक्ती ही साधने, त्यांचा वापर करण्याच्या पद्धती आणि उद्दिष्टे यांच्यातील समन्वयावर अवलंबून असते. उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी योग्य साधने आणि त्यांचा योग्य वापर दोन्ही आवश्यक असतात. इराणमधील युद्धातून हे दिसते की युद्ध कसे लढले जाते हे प्रतिस्पर्ध्याच्या स्वरूपावर ठरते. अमेरिकेचे ऑपरेशन एपिक फ्युरी आणि त्याला इराणने दिलेले उत्तर दाखवते की फक्त प्रगत तंत्रज्ञान असणे पुरेसे नसते. राज्ये आपली क्षमता कशी वापरतात आणि संघटित करतात यावरच अंतिम यश अवलंबून असते.

युद्धभूमीवरील भिन्न तंत्रज्ञान आणि लक्ष्यावर मारा करण्याच्या पद्धती

अमेरिका आणि इस्रायलने या संघर्षात अत्याधुनिक आणि महाग तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला आहे. त्याच्या उलट इराणने आधीच्या 12 दिवसांच्या युद्धाच्या अनुभवावर आधारित जलद आणि असममित उत्तर देण्याची रणनीती स्वीकारली आहे. इराणने या अनुभवांचा वापर करून झिजवणाऱ्या युद्धाची पद्धत अवलंबली आहे, ज्यामुळे युद्धाचा खर्च वाढवून अमेरिकेला अडचणीत आणण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

इराणी ड्रोन घटक बदलत्या युद्धाच्या स्वरूपाशी जुळवून घेण्यासाठी ‘प्रिसिजन मास’चा वापर दाखवतात.

रणांगणावर ड्रोनचा वापर हा त्यांच्या परिणामांबाबतच्या चर्चेचा मुख्य मुद्दा बनला आहे आणि त्यामुळे आक्रमण करणाऱ्या बाजूला फायदा होताना दिसतो. युक्रेन युद्धातून घेतलेल्या अनुभवांमुळे ड्रोन वापरण्याची पद्धत ‘वॉर ऑन टेरर’ काळापेक्षा बदललेली दिसते. अमेरिकेने ‘लो कॉस्ट अनक्रूड कॉम्बॅट अटॅक सिस्टम’ वापरली असली, तरी ती मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणाऱ्या स्वस्त ‘शाहेद’ ड्रोनविरुद्ध दीर्घकाळ उपयोगी ठरत नाही. इराणने ‘शाहेद’ ड्रोन आणि क्लस्टर शस्त्रास्त्रांची अशी व्यवस्था तयार केली आहे जी, अमेरिकन आणि इस्रायली हवाई संरक्षणाला चकवा देण्यासाठी वापरली जाते. ‘शाहेद-136’ ड्रोनची किंमत फक्त 20,000 ते 50,000 डॉलर इतकी असून त्याची मारक क्षमता सुमारे 2,000 किमीपर्यंत आहे आणि त्यात अचूक मार्गदर्शन प्रणाली आहे. इराणने या ड्रोनद्वारे कमी खर्चात मोठ्या प्रमाणावर अचूक हल्ले करण्याची पद्धत वापरली आहे. त्यामुळे त्यांचा खर्च कमी राहतो, पण अमेरिका आणि इस्रायलसाठी संरक्षणाचा खर्च खूप वाढतो. जरी सुमारे 80 ते 85 टक्के ड्रोन रोखण्यात आले असले, तरी उरलेले ड्रोन आणि काही क्षेपणास्त्रांनी लक्ष्यांवर परिणाम केला आहे आणि संरक्षण यंत्रणांवर ताण निर्माण केला आहे. अमेरिका आणि इस्रायलने ‘पॅट्रियट’सारख्या महागड्या संरक्षण प्रणाली वापरल्या, पण त्यांचा खर्च स्वस्त ‘शाहेद’ ड्रोन आणि कमी खर्चिक क्षेपणास्त्रांच्या तुलनेत खूप जास्त आहे. म्हणजेच, प्रगत तंत्रज्ञान असूनही अमेरिकेकडे कमी खर्चात मोठ्या प्रमाणावर वापरता येतील असे ड्रोन पुरेशा प्रमाणात नाहीत.

आकृती 1 - इराणच्या प्रतिहल्ल्याच्या क्षमतेवर अमेरिका आणि इस्रायलचे व्यापक हल्ले 

स्त्रोत- ISW

अमेरिका आणि इस्रायलने इराणमधील तसेच इतर ठिकाणांवरील लक्ष्यांवर अचूक आणि खोलवर हल्ले केले आहेत. त्यामुळे इराणच्या क्षमतांवर मोठा परिणाम झाला असला, तरी त्याची मूळ ताकद पूर्णपणे संपवता आलेली नाही. दुसरीकडे, अमेरिकन सैन्याच्या लांब पल्ल्याच्या हल्ला क्षमतेसोबत येणारा मोठा खर्च आणि उत्पादन वाढवण्यासाठी लागणाऱ्या औद्योगिक क्षमतेतील मर्यादा ही एक मोठी अडचण ठरत आहे.

आकृती 2 - शस्त्रास्त्रांच्या वापराचा अंदाजित खर्च (आकडेवारी दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्समध्ये)

स्त्रोत- CSIS

शेवटी, इराणने प्रत्यक्ष वेळेत लष्करी लक्ष्य ठरवण्यासाठी चीनच्या ‘बेईडोऊ’ नेटवर्कचा वापर केला आहे. अमेरिकन सैन्याने सायबर तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने लक्ष्य ओळखणे आणि त्यांना प्राधान्य देणे ही क्षमता विकसित केली आहे. मुख्यतः अमेरिका निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत AI चा वापर करते. त्यामुळे केवळ तांत्रिक क्षमतांमध्येच नव्हे, तर AI ला आपल्या लष्करी रणनीतीमध्ये समाविष्ट करण्याच्या बाबतीतही अमेरिकेला मोठा फायदा झाला आहे.

युद्धाच्या पद्धतींमधील फरक

युद्धाची पद्धत म्हणजे लष्करी शक्ती कशी वापरली जाते आणि तिचे आयोजन कसे केले जाते यावर आधारित असते. अमेरिका आणि इस्रायलची युद्धपद्धत इराणपेक्षा अनेक बाबतीत वेगळी आहे. पहिले म्हणजे, अमेरिका आणि इस्रायलचे लक्ष इराणच्या उद्दिष्टांवर नसून त्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आणि अणु क्षमतांवर आहे. त्यामुळे त्यांनी इराणच्या नेतृत्वावर लक्ष्य करणारे हल्ले आणि देशभरातील क्षेपणास्त्र ठिकाणांवर अचूक हल्ले केले आहेत. मात्र इराण व्हेनेझुएलासारखा नाही आणि तो स्वतःचे शासन टिकवण्यासाठी लढत आहे. 12 दिवसांच्या युद्धानंतर इराणने जलद प्रतिसाद देण्याची रणनीती स्वीकारली असून, अमेरिका आणि इस्रायलविरुद्ध उभ्या आणि आडव्या दोन्ही प्रकारच्या तणाववाढीवर आधारित उत्तर दिले आहे.

दुसरे म्हणजे, ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखाली अमेरिकेची लष्करी विचारसरणी जलद आणि तीव्र हल्ल्यांवर आधारित आहे, ज्यामुळे प्रतिस्पर्ध्यावर निर्णायक परिणाम साधता येईल असा उद्देश असतो. ही पद्धत तांत्रिक ताकदीवर अवलंबून असते, पण अशा प्रकारच्या युद्धाला दीर्घकाळ चालणाऱ्या झिजवणाऱ्या संघर्षाचा धोका असतो. याउलट, इराणने सुरुवातीपासूनच सावधपणे आणि टप्प्याटप्प्याने प्रत्युत्तर देत तणाव हळूहळू वाढवण्याची रणनीती स्वीकारली आहे.

तेहरानने इस्रायल आणि मध्यपूर्वेतील अमेरिकन लष्करी साधनांवर हल्ले करून संघर्षाचा विस्तार केला आहे आणि झिजवणाऱ्या युद्धाची दिशा कायम ठेवली आहे.

तिसरे म्हणजे, प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर करूनही अमेरिकेला मध्यपूर्व आणि पश्चिमेकडील आपल्या भागीदारांचा ठोस पाठिंबा मिळवता आलेला नाही. त्यामुळे युद्धाचा खर्च वाढतो आणि राजकीय स्तरावर मतभेद निर्माण होतात. या पार्श्वभूमीवर तेहरानने इस्रायल आणि अमेरिकन तळांना लक्ष्य करत संघर्ष अधिक तीव्र केला आहे. चौथे म्हणजे, अयातोल्ला खामेनेई यांच्या मृत्यूनंतर इराणने एकाच केंद्रातून नियंत्रण ठेवण्याऐवजी अनेक स्तरांवरून निर्णय घेण्याची पद्धत स्वीकारली. यामुळे IRGC ला युद्ध सुरू ठेवणे सोपे झाले आणि संसाधनांचे विभाजन करून प्रतिस्पर्ध्याचे लक्ष विचलित करता आले. पाचवे म्हणजे, संघर्षाचा विस्तार होऊ नये यासाठी अमेरिकेला काळजी घ्यावी लागत आहे, कारण त्यामुळे तिच्या भागीदारांच्या हितांवर परिणाम होऊ शकतो. या संदर्भात, इराणने होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद करुन अमेरिकेवर दबाव वाढवला. सहावे म्हणजे, अमेरिकेने बदलत्या आणि व्यापक उद्दिष्टांसह लष्करी कारवाई केल्यामुळे स्पष्ट विजय मिळवणे कठीण झाले आहे. याउलट, इराणने आतापर्यंत अंतर्गत एकता टिकवून ठेवली असून त्यामुळे त्याची लढण्याची क्षमता वाढली आहे. इराणसाठी हे अस्तित्वाचे युद्ध असल्यामुळे संघर्ष लांबवणे आणि अमेरिकेला शासनबदल साध्य करू न देणे हेच त्याचे यश मानले जाते. या सर्व घटकांवरून दिसते की प्रगत लष्करी तंत्रज्ञान काही फायदे देते, पण वेगवेगळ्या युद्धपद्धतींमुळे अंतिम उद्दिष्ट साध्य करणे कठीण होते. इराण आपले शासन टिकवण्यासाठी आणि मध्यपूर्वेतील आपले स्थान कायम ठेवण्यासाठी लढत आहे. केवळ तंत्रज्ञानाच्या जोरावर प्रतिस्पर्ध्याला पराभूत करणे किंवा अमेरिकेला स्पष्ट विजय मिळवणे शक्य झालेले नाही.

युद्धाचा भौगोलिक आणि राजकीय विस्तार वाढल्यामुळे युरोप आणि इंडो पॅसिफिकमधील सहयोगींनी ट्रम्प प्रशासनाच्या इराणविरोधी संघर्षाला काही प्रमाणात पाठिंबा दिला आहे.

निष्कर्ष

रणांगणावर प्रगत तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला असला तरी, इराणमधील युद्धातून हे स्पष्ट होते की वेगवेगळ्या युद्धपद्धती अंतिम परिणाम ठरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. हा संघर्ष अजूनही इराणला शरण येण्यास भाग पाडू शकलेला नाही किंवा त्याच्या विरोधकांना स्पष्ट विजय मिळवून देऊ शकलेला नाही. यावरून दिसते की योग्य युद्धपद्धती नसल्यास केवळ लष्करी ताकद आणि तंत्रज्ञान पुरेसे ठरत नाही. इराणने अमेरिकेच्या सहयोगी आणि भागीदारांवर दबाव आणण्यासाठी विस्तृत लक्ष्यांवर हल्ले केले आहेत. युद्धाचा विस्तार वाढल्यामुळे युरोप आणि इंडो पॅसिफिकमधील देशांनीही या संघर्षाला पाठिंबा दिला आहे. दीर्घकाळ चालणाऱ्या या युद्धात इराण ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांचा टप्प्याटप्प्याने वापर करून काही क्षमता राखून ठेवत राजकीय दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहे. अमेरिकेसाठी मात्र रणांगणावर स्पष्ट विजय मिळवणे आणि शासनबदल साध्य करणे अजूनही कठीण आहे. उलट दोन्ही बाजूंची दीर्घकाळ लढण्याची क्षमता आणि इच्छाशक्ती हेच या संघर्षाचा शेवट कसा होईल हे ठरवतील. इराणच्या अणु आणि क्षेपणास्त्र कार्यक्रमांना कितपत आळा घालता येईल हा पाश्चिमात्य देशांसमोरचा मोठा प्रश्न आहे. शेवटी, युद्धाचे खरे परिणाम ठरवणारे घटक म्हणजे तंत्रज्ञान नव्हे, तर रणनीती, विचारसरणी आणि युद्ध लढण्याची पद्धत आहेत. तंत्रज्ञान हे फक्त एक सहाय्यक साधन आहे; ते स्वतःहून युद्ध कसे लढले जाईल हे ठरवत नाही.

राहुल रावत हे 'ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन'च्या 'स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्राम'मध्ये 'रिसर्च असिस्टंट' आहेत.

• International Affairs
• USA and Canada
• West Asia
• Middle East
• AI warfare
• asymmetric warfare
• ballistic missiles
• cost asymmetry
• decapitation strikes
• drone warfare
• escalation dynamics
• International Affairs
• military strategy
• regime survival
• Shahed-136
• strait of hormuz
• technological limits
• US-Israel Iran war
• USA and Canada
• war of attrition
• way of war
• West Asia

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

PREV NEXT