भारतात युवकांच्या मानसिक आरोग्यासाठी AI चा ‘गेमचेंजर’ रोल

Image Source: Pexels

प्रस्तावना

भारतामध्ये तरुणांसाठी मानसिक आरोग्य हे एक गंभीर सार्वजनिक आरोग्य संकट म्हणून समोर आले आहे. तरुणांमधील मानसिक विकार हा एकूण रोगभाराचा मोठा भाग आहे, मात्र मर्यादित संसाधने आणि प्राथमिक हस्तक्षेप यंत्रणेतील कमतरता यामुळे ही समस्या अधिकच तीव्र होत आहे. भारतातील 15 ते 19 वयोगटातील मुलांमध्ये आत्महत्या हे मृत्यूचे चौथे प्रमुख कारण ठरले आहे. यामुळे सहज उपलब्ध सहाय्य, समुपदेशन सेवा आणि विश्वासार्ह मदत प्रणालींची तातडीची आवश्यकता अधोरेखित होते, ज्यांना व्यापक आरोग्यसेवेच्या अखंडित चौकटीत समाविष्ट करणे गरजेचे आहे.

भारतामध्ये तरुणांसाठी मानसिक आरोग्य व्यावसायिकांच्या कमतरतेमुळे समस्या अधिकच गंभीर झाली आहे. देशभरात 50 पेक्षा कमी बाल व किशोर मानसोपचारतज्ज्ञ कार्यरत आहेत. म्हणजेच दर 1 लाख तरुणांमागे 0.02 पेक्षा कमी तज्ज्ञ उपलब्ध आहेत. एवढ्या अपुऱ्या संख्येमुळे शाळांमध्ये तपासणी, मानसशास्त्रीय शिक्षण (psychoeducation) आणि लवकर निदान यांसारख्या मूलभूत प्रतिबंधात्मक सेवांचा अभाव जाणवतो. परिणामी, मदत मागणाऱ्या तरुणांना दीर्घ प्रतीक्षा करावी लागते आणि रेफरल प्रक्रियेत उशीर होतो. या तुटवड्याची नोंद घेत, सरकारने Tele-MANAS आणि e-Sanjeevani यांसारख्या टेलिहेल्थ उपक्रमांना सुरुवात केली. या टप्प्याटप्प्याच्या नेटवर्कद्वारे वापरकर्ते समुपदेशक व मानसोपचार तज्ज्ञांपर्यंत पोहोचू शकतात. यामुळे भौगोलिक अंतर व तज्ज्ञांच्या अभावामुळे निर्माण होणारे अडथळे कमी होतात, तरीही कव्हरेज मर्यादित आहे. या डिजिटल प्लॅटफॉर्ममध्ये AI चॅटबॉट्स समाकलित करण्याची क्षमता आहे. संदर्भ आणि संस्कृतीशी सुसंगत अशी अंमलबजावणी झाल्यास, हे चॅटबॉट्स समुपदेशकांना सहानुभूतिपूर्ण ऐकण्यास व सामोरे जाण्याच्या कौशल्यात पूरक ठरू शकतात. योग्य सुरक्षा नियम, योग्य-वयाची संमती आणि सर्वसमावेशक भाषेच्या वापरासह, हे तंत्र तरुणांसाठी सोपे, परवडणारे आणि त्वरित सहाय्य उपलब्ध करून देणारे ठरते.

तरुणांसाठी मानसिक आरोग्यामध्ये AI चॅटबॉट्सची गरज

भारतातील तरुणांना मानसिक आरोग्य सेवांपर्यंत पोहोचण्यासाठी अनेक अडथळे आहेत. सामाजिक बहिष्कार, जास्त खर्च, भौगोलिक विषमता आणि स्वतःहून मदत शोधण्याची मर्यादित क्षमता. त्यामुळे बहुतेकदा मदत घेण्यास उशीर होतो आणि संकट तीव्र झाल्यावरच उपचार सुरू होतात. मुक्तसंवादी उत्तरे देणारे जनरेटिव्ह AI चॅटबॉट्स भावनिक आधार आणि आत्मशोधासाठी वाढत्या प्रमाणात वापरले जात आहेत. वापरकर्त्यांनी त्यांचे वर्णन भावनिक आधारस्थान, उपयुक्त मार्गदर्शक आणि संवादाची भावना निर्माण करणारे साधन म्हणून केले आहे. हे चॅटबॉट्स सुरुवातीच्या सहाय्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकतात आणि हेल्पलाईन किंवा शालेय समुपदेशन सेवांना पूरक ठरतात.

Wysa या जागतिक मानसिक आरोग्य चॅटबॉटने आधीच भारतातील पाच लाखांहून अधिक वापरकर्त्यांना सेवा दिली असून, केवळ पाच दिवसांत उपचारात्मक नाते निर्माण करण्याची क्षमता दाखवली आहे.

कन्व्हर्सेशनल एजंट्सवरील संशोधनातून असे आढळले आहे की सुरुवातीची किंवा सौम्य लक्षणे असलेल्या तरुणांमध्ये तणावाची पातळी लक्षणीयरीत्या घटलेली दिसते. Wysa या जागतिक मानसिक आरोग्य चॅटबॉटने आधीच भारतातील पाच लाखांहून अधिक वापरकर्त्यांना सेवा दिली असून, केवळ पाच दिवसांत उपचारात्मक नाते निर्माण करण्याची क्षमता दाखवली आहे. वापरकर्त्यांनी त्याद्वारे आदर, आपुलकी आणि काळजी घेतली जात असल्याची जाणीव झाल्याचे सांगितले आहे. भारतातील पुराव्यांतही याची पुष्टी होते. Youth Pulse सर्वेक्षणानुसार, तब्बल 88 टक्के शालेय विद्यार्थी तणावाच्या प्रसंगी AI साधनांकडे वळले आहेत. औपचारिक सेवांच्या तुलनेत गोपनीयतेच्या कारणांमुळे तरुणांना या साधनांचा वापर अधिक सोयीस्कर वाटला. या सर्व घटकांमुळे हे स्पष्ट होते की चॅटबॉट्स अशा लोकांसाठी उपयुक्त ठरू शकतात, जे अन्यथा मदत घेण्यात विलंब करतील किंवा ती पूर्णपणे टाळतील.

आव्हाने आणि धोरणात्मक मार्ग

सुरक्षा आणि डेटा संरक्षण

सर्वांत मोठे आव्हान म्हणजे AI चॅटबॉट्सनी संदर्भानुरूप आणि सुरक्षित सहाय्य देणे. यासाठी WHO mhGAP शी सुसंगत चाचण्या आवश्यक आहेत, ज्यामध्ये आत्महानी ओळखणे आणि त्यासाठी त्वरित उपाययोजना करणे यांचा समावेश असावा. तसेच सुरक्षा, पारदर्शकता, न्याय आणि समावेश यांसारख्या बाबतीत 2023 मध्ये निश्चित करण्यात आलेल्या ICMR AI-in-Health मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन महत्त्वाचे ठरते. लॉन्च नंतर सततची चाचणी व मूल्यांकनाद्वारे वास्तव जगात उद्भवणाऱ्या त्रुटी शोधल्या जाऊ शकतात. उदा. असुरक्षित दिलासा, पूर्वग्रह, माहिती गळती किंवा प्रणालीच्या वर्तनातील अनपेक्षित बदल. यासाठी IndiaAI Safety Institute सारखी एक राष्ट्रीय संस्था मानकीकृत चाचण्या तयार करू शकते, मूल्यांकनकर्त्यांना मान्यता देऊ शकते आणि आरोग्य क्षेत्रातील AI सुरक्षेसाठी राष्ट्रीय स्तरावरील मानके ठरवू शकते. गोपनीयतेच्या दृष्टीने, या प्रणालींचा वापर डिजिटल पर्सनल डेटा प्रोटेक्शन ॲक्ट आणि आयुष्मान भारत डिजिटल मिशनच्या संमती चौकटीशी संलग्न असणे आवश्यक आहे. प्रत्यक्षात याचा अर्थ फक्त आवश्यक तीच माहिती गोळा करणे, ती मर्यादित कालावधीसाठीच साठवणे, वैयक्तिक ओळख आणि संभाषण वेगवेगळे ठेवणे आणि सुरक्षित हाताळणी सुनिश्चित करणे असा होतो. audit trails, need-to-know access यांसारख्या यंत्रणा अनिवार्य असाव्यात. शिवाय, सुधारणा किंवा संशोधनासाठी चॅट डेटा वापरताना स्पष्ट आणि कधीही मागे घेता येण्याजोगी संमती आवश्यक असावी. अपवाद फक्त तातडीच्या धोक्याच्या परिस्थितीतच असावा, तोही दस्तऐवजीकरण आणि पुनरावलोकनासह. या उपाययोजनांमुळे तरुणांच्या गोपनीयतेचे रक्षण होईल आणि प्रणालीची सुरक्षितता टिकून राहील, तसेच जबाबदारीने आणि नियंत्रित पद्धतीने या सेवांचा विस्तार करण्याची संधी मिळेल.

भाषा आणि सांस्कृतिक समावेशकता

भाषिक आणि सांस्कृतिक वैविध्य हे तरुणांचे मानसिक आरोग्य सहाय्य अधिक न्याय्य व प्रभावी करण्यासाठी एक महत्त्वाचे आव्हान आहे. तणावाची लक्षणे अनेकदा स्थानिक भाषा, बोली किंवा प्रचलित वाक्यप्रचारांमधून व्यक्त होतात, पण हे मुख्य प्रवाहातील डेटासेटमध्ये नीट नोंदले जात नाहीत. त्यामुळे सर्वात असुरक्षित युवकांना मदत मिळण्यापासून वंचित राहण्याचा धोका असतो. भारताची Bhashini योजना या विविधतेतून तणावाचे संकेत ओळखू शकणारी बहुभाषिक मॉडेल्स विकसित करण्याची संधी उपलब्ध करून देते. यासाठी युवकांच्या तणाव निर्देशकांचे शब्दकोश तयार करणे, त्यांची वापरयोग्यता प्रत्यक्ष चाचण्यांतून तपासणे, यामुळे संकेत शोधण्याची अचूकता वाढू शकते आणि चुकीचे वर्गीकरण कमी करता येऊ शकते. तितकेच महत्त्वाचे म्हणजे विविध भाषिक आणि सांस्कृतिक गटांतील तरुणांसाठी वापरकर्त्यांना या प्रणालींच्या डिझाइन प्रक्रियेत सहभागी करणे, जेणेकरून त्यांचा अनुभव वयानुरूप, सहानुभूतीपूर्ण आणि खऱ्या अर्थाने परिणामकारक होईल. UNICEF चे Engaged and Heard! आणि Safer Chatbots हे उपक्रम या प्रक्रियेसाठी व्यावहारिक मार्गदर्शक ठरतात, ज्यात युवकांचा पायलट चाचण्यांमध्ये सहभाग, वाक्यरचना सुधारणा आणि प्रतिसादाची रचना करण्यात थेट योगदान यावर भर दिला जातो.

मानवी प्रतिसाद क्षमता

AI चॅटबॉट्सच्या यशासाठी मानवी प्रतिसाद प्रणालीचे बळकट असणे अत्यावश्यक आहे. Tele-MANAS, जो 2022 मध्ये सुरू झाला, त्याने जुलै 2025 पर्यंत 24 लाखांहून अधिक कॉल हाताळले आहेत. तरीही, 40 टक्के बजेट कपात आणि फक्त 1900 समुपदेशक या मर्यादेमुळे उच्च-जोखमीच्या प्रकरणांना वेळेवर प्रतिसाद देणे कठीण होत आहे. अशा परिस्थितीत विश्वासार्ह प्रतिसादासाठी समुपदेशकांना क्लिनिकल प्रॅक्टिससोबत सांस्कृतिक जाणही आवश्यक ठरते. दुसरीकडे, ऑटोमेशनचा वापर करून risk triage algorithms तातडीची प्रकरणे लवकर ओळखू शकतात आणि call-routing systems कामकाज अधिक कार्यक्षमतेने वितरित करू शकतात. यामुळे मॅन्युअल कामाचा भार कमी होतो आणि समुपदेशक प्रत्यक्ष सेवा वितरणावर लक्ष केंद्रित करू शकतात, ज्यामुळे वेळेत मदत व योग्य रेफरल मिळू शकते. अधिक व्यापकपणे, staffing optimisation हे डेटावर आधारित असावे. ज्यात ऐतिहासिक मागणीचे ट्रेंड, प्रादेशिक व हंगामी कॉल वाढीचे नमुने विचारात घेऊन, दाबाचे बिंदू आधीच ओळखले जाऊ शकतात आणि संसाधनांचे प्रभावी वाटप करता येते. या सर्व उपायांमुळे प्रतिसाद यंत्रणा अधिक विश्वासार्ह होईल आणि युवकांना वेळेवर सक्षम काळजी मिळू शकेल.

तरुणांचे संरक्षण करण्यासाठी आणि AI-आधारित मानसिक आरोग्य सेवांमध्ये सार्वजनिक जबाबदारी टिकवून ठेवण्यासाठी ठोस देखरेख अत्यावश्यक आहे.

शासन आणि देखरेख

तरुणांचे संरक्षण करण्यासाठी आणि AI-सक्षम मानसिक आरोग्य सेवांमध्ये सार्वजनिक जबाबदारी टिकवून ठेवण्यासाठी मजबूत देखरेख आवश्यक आहे. NIMHANS, जे दूरसंचार-मानसिक आरोग्याचे नोडल केंद्र आहे, ते chatbot pilots वर क्षेत्र-विशिष्ट लेखापरीक्षणे करण्याच्या दृष्टीने सर्वात योग्य स्थानावर आहे. या लेखापरीक्षणांचा भर वैद्यकीय गुणवत्ता, अचूकता, डेटा संरक्षणाचे पालन आणि वापरकर्त्यांचे परिणाम यांवर असावा. या मूल्यांकनांचे निष्कर्ष पारदर्शकपणे प्रकाशित करणे, तसेच स्वतंत्र तज्ज्ञ पुनरावलोकन पॅनेल्स व समुपदेशकांकडून आलेल्या अभिप्रायाद्वारे त्यांना पूरक बनवणे महत्त्वाचे ठरेल, ज्यामुळे प्रत्यक्ष अनुभवाचे वास्तव प्रतिबिंब उमटेल. अशा देखरेख यंत्रणांना IndiaAI च्या “safe and trusted AI” फ्रेमवर्कशी जोडल्याने राष्ट्रीय मानके निर्माण होतील, राज्यांमध्ये एकसंधता राहील आणि चॅटबॉट्सची शासकीय व्यवस्था भारताच्या व्यापक AI सुरक्षा अजेंड्याशी सुसंगत ठरेल. यामुळे देखरेख आणि सुधारणा यांचा सातत्यपूर्ण चक्र तयार होईल, जे सुनिश्चित करेल की चॅटबॉट्स हे जबाबदार साधने राहतील, मानवी-नेतृत्वाखालील काळजीला पूरक ठरतील आणि युवक कल्याणाचे संरक्षण करतील.

निष्कर्ष

आज भारतात तरुणांसाठी मानसिक आरोग्याची गरज पारंपरिक सेवांपेक्षा कितीतरी जास्त वेगाने वाढत आहे. उपलब्ध साधने ही मागणी पूर्ण करू शकत नाहीत. अशा परिस्थितीत, AI-आधारित तरुणाभिमुख chatbots मानसिक आरोग्य कार्यक्रमांचा भाग बनणे हे भविष्यातील एक व्यावहारिक व दूरदर्शी पाऊल आहे. ही साधने समुपदेशकांची जागा घेणारी नाहीत, पण योग्य सुरक्षितता, गोपनीयता आणि समावेशकता लक्षात घेऊन तयार केली, तर ती कमी असलेल्या व्यावसायिकांची ताकद वाढवतील आणि तरुणांना सुरुवातीला संवाद साधण्यासाठी सहज उपलब्ध प्लॅटफॉर्म ठरतील. त्यांची खरी किंमत मात्र भारत तंत्रज्ञान, मानवी संसाधनं, शासन व लोकांचा विश्वास यांचा किती सुरेख संगम घडवतो यावर ठरेल. योग्यरीत्या राबवले, तर हे चॅटबॉट्स जबाबदार दुवा बनून अधिकाधिक तरुणांना वेळेवर, विश्वासार्ह मदत मिळवून देतील आणि त्यांचे जीवन वाचवतील.

सृष्टी सिन्हा ह्या ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनच्या डिजिटल सोसायटीज इनिशिएटिव्हमध्ये रिसर्च असिस्टंट होत्या.

• Healthcare
• India
• adolescent mental health
• ai chatbot for healthcare
• AI chatbots
• ai for healthcare
• AI in healthcare
• ai in mental health
• ai in mental health care
• AI चॅटबॉट्स
• chatbot safety
• digital counselling support
• e-Sanjeevani
• Healthcare
• India
• medical ai assistant
• mental health accessibility
• mental health chatbots
• mental health innovation
• mental health policy India
• privacy and AI
• responsible AI India
• teen mental health in india
• tele manas
• Tele-MANAS digital health
• tele-mental health
• youth counselling India
• मानस

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

PREV NEXT