दिल्लीची विषारी हवा: सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणी

Image Source: Getty Images

देशाची राजधानी असलेल्या नवी दिल्लीमध्ये हवेच्या भीषण प्रदूषणाचे संकट वारंवार उद्भवत असून, ही आता कायमस्वरूपी समस्या बनली आहे. राष्ट्रीय राजधानी परिसरातील असंख्य लोक दररोज 2.5 मायक्रोमीटर किंवा त्यापेक्षा लहान घातक सूक्ष्म कणांचा श्वास घेत आहेत. त्यामुळे हवा गुणवत्ता निर्देशांक प्रचंड वाढला असून, त्याचा परिणाम थेट सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणीच्या स्वरूपात दिसून येत आहे. न दिसणारे घातक कण उत्तर भारताच्या मोठ्या भागात धोकादायक हवा निर्माण करत असून, यावर एकच सर्वसमावेशक उपाय नाही. दिल्लीच्या हवेच्या संकटाला प्रभावीपणे सामोरे जाण्यासाठी धोरणात्मक हस्तक्षेप तातडीने आवश्यक असून, तो नव्या आकडेवारीवर आधारित आणि स्थानिक प्रदूषण स्रोतांवर त्वरित कारवाई करणारा असला पाहिजे.

दिल्लीतील हवेचे संकट नेमके कशामुळे निर्माण होत आहे?

दिल्लीमध्ये हिवाळ्यात हवेच्या प्रदूषण निर्देशांकात होणारी तीव्र वाढ अनेक कारणांमुळे होते. प्रतिकूल हवामान परिस्थितीमुळे प्रदूषक घटक जमिनीजवळ अडकून राहतात. वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन, कचरा जाळणे, उडणारी धूळ, शेतीतील अवशेष जाळणे, फटाके आणि बांधकाम कामे ही प्रमुख कारणे असल्याचे एका अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. अनेक वर्षे शेतीतील अवशेष जाळणे हे मुख्य कारण मानले जात होते, कारण इतर राज्यांमधील प्रदूषक कण दिल्लीपर्यंत पोहोचतात आणि सूक्ष्म कणांचे प्रमाण वाढते. मात्र केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या नव्या आकडेवारीनुसार 2025 मध्ये दिल्लीतील सूक्ष्म कणांमध्ये शेतीतील अवशेष जाळण्याचे प्रमाण अत्यंत नगण्य आहे.

स्रोत : केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ

2021 पासून शेतीतील अवशेष जाळण्याच्या घटनांमध्ये 77.5 टक्के घट झाली असतानाही, या हिवाळ्यात दिल्लीतील हवा गेल्या 5 वर्षांतील सर्वात खराब ठरली आहे. वरील आकडेवारीनुसार सूक्ष्म कणांमध्ये या घटकाचे योगदान जवळजवळ शून्यावर आले आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने दरवर्षी 1 जानेवारी ते 7 नोव्हेंबर या कालावधीतीलच मोजमाप केले असून, सर्वाधिक प्रदूषित दिवस वगळले गेले आहेत. तरीही 2021 नंतर या घटकाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी झाले आहे. विज्ञान व पर्यावरण केंद्राच्या ताज्या अहवालानुसार वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन आणि ज्वलन प्रक्रिया हे सध्या सर्वात मोठे स्थानिक प्रदूषण स्रोत आहेत.

दिल्लीचे भौगोलिक रचनात्मक स्वरूप खोलगट असल्याने आणि थंड तापमानामुळे उष्णतेचा उलट थर तयार होतो. यामध्ये थंड हवा खाली अडकते आणि प्रदूषक बाहेर जाण्यास अडथळा निर्माण होतो.

दिल्लीचे भौगोलिक रचनात्मक स्वरूप खोलगट असल्याने आणि थंड तापमानामुळे उष्णतेचा उलट थर तयार होतो. यामध्ये थंड हवा खाली अडकते आणि प्रदूषक बाहेर जाण्यास अडथळा निर्माण होतो. हिवाळ्यात प्रदूषक कण जमिनीजवळच मिसळतात. कमी आर्द्रता आणि शांत वारे ही स्थिती अधिकच गंभीर करतात. याशिवाय दिवाळीत पर्यावरणपूरक फटाक्यांना परवानगी देण्याचा सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय हंगामी प्रदूषण वाढवण्याचा धोका निर्माण करतो. अरावली पर्वतरांगांबाबतच्या नव्या व्याख्येमुळे जवळपास 90 टक्के भाग खाणकामासाठी खुला होण्याची शक्यता असून, त्यामुळे हिरवळ नष्ट होऊन वाळवंटी धूळ रोखणारी नैसर्गिक भिंत कमजोर होऊ शकते.

सध्या स्थानिक प्रदूषण आणि हवामान घटक एकत्र येऊन हवामान बदलाचे परिणाम तीव्र करत आहेत आणि तात्काळ आरोग्य संकट निर्माण करत आहेत.

आरोग्यावर होणारा परिणाम

हवेचे प्रदूषण हे विशेषतः उत्तर भारतातील सार्वजनिक आरोग्यासाठी गंभीर धोका आहे. जवळजवळ संपूर्ण लोकसंख्या जागतिक आरोग्य मानकांपेक्षा जास्त सूक्ष्म कणांच्या संपर्कात आहे. हे कण थेट फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतात आणि श्वसन व हृदयविकारांचा धोका वाढवतात. यात दीर्घकालीन श्वसन विकार आणि धूम्रपान न करणाऱ्यांमध्ये फुफ्फुसांचा कर्करोग यांचा समावेश आहे. जागतिक आरोग्य संस्थेनुसार दरवर्षी सुमारे होणारे  4.2 दशलक्ष अकाली मृत्यू हवेच्या प्रदूषणाशी संबंधित आहेत.

जागतिक रोगभार (Global Burden of Disease) आकडेवारीनुसार 2023 मध्ये दिल्लीतील एकूण मृत्यूंपैकी 15 टक्के मृत्यू हवेच्या प्रदूषणामुळे झाले असून, ही संख्या 17,118 इतकी आहे. 2018 पासून यात 8.9 टक्के वाढ झाली आहे. संशोधनानुसार हवेचे प्रदूषण मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम करते, पक्षाघात व स्मृतिभ्रंशाचा धोका वाढवते, हार्मोन्समध्ये बिघाड करते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती कमी करते. मुलांमध्ये फुफ्फुसांची वाढ खुंटते आणि आयुष्यभर श्वसनाचा धोका वाढतो.

2022 ते 2024 या कालावधीत तीव्र श्वसन संसर्गाचे 204,758 रुग्ण आपत्कालीन विभागात दाखल झाले असून, त्यापैकी 30,424 रुग्णांना रुग्णालयात भरती करावे लागले. यामुळे दिल्लीतील हवेच्या प्रदूषणाचा आरोग्यावर होणारा प्रचंड भार स्पष्ट होतो.

2022 ते 2024 या कालावधीत तीव्र श्वसन संसर्गाचे 204,758 रुग्ण आपत्कालीन विभागात दाखल झाले असून, त्यापैकी 30,424 रुग्णांना रुग्णालयात भरती करावे लागले. यामुळे दिल्लीतील हवेच्या प्रदूषणाचा आरोग्यावर होणारा प्रचंड भार स्पष्ट होतो.

सध्याचे धोरण आणि आरोग्यावरील परिणाम

राष्ट्रीय स्वच्छ हवा कार्यक्रम हा 131 शहरांमधील हवेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी भारताचा प्रमुख धोरणात्मक आराखडा आहे. या कार्यक्रमांतर्गत 2017–18 च्या तुलनेत सूक्ष्म धुळीचे प्रमाण 40 टक्क्यांनी कमी करणे किंवा 2026 पर्यंत राष्ट्रीय वातावरणीय हवा गुणवत्ता मानकांची पूर्तता करणे असे उद्दिष्ट ठरवण्यात आले आहे. या मानकांनुसार सूक्ष्म धुळीसाठी मर्यादा 60 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर आणि अतिसूक्ष्म धुळीसाठी 40 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर इतकी आहे. मोठ्या शहरांतील हवेचे प्रदूषण कमी करण्यासाठी कडक उपाययोजना सुचवण्यात आल्या आहेत. काही प्रमाणात सुधारणा झाली असली तरी दिल्ली, गुरुग्राम आणि नोएडा ही शहरे अजूनही सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म धुळीच्या बाबतीत सर्वाधिक प्रदूषित शहरांमध्ये आहेत.

तसेच राष्ट्रीय वातावरणीय हवा गुणवत्ता मानकांतील मर्यादा या जागतिक आरोग्य संस्थेने सुचवलेल्या मर्यादेपेक्षा खूपच शिथिल आहेत. जागतिक आरोग्य संस्थेनुसार सूक्ष्म धुळीसाठी मर्यादा 20 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर आणि अतिसूक्ष्म धुळीसाठी 10 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर इतकी असावी. राष्ट्रीय मानकांच्या मर्यादेत असलेले प्रदूषणही मानवी आरोग्यावर अपायकारक परिणाम करू शकते.

राष्ट्रीय स्वच्छ हवा कार्यक्रमाच्या निधीवापरातून असे दिसून येते की एकूण खर्चापैकी 67 टक्के निधी रस्त्यावरील धूळ नियंत्रणावर खर्च करण्यात आला आहे. त्याउलट क्षमतावाढ आणि निरीक्षण यासाठी केवळ 4 टक्के निधी वापरण्यात आला आहे. रस्त्यावरील धूळ नियंत्रण महत्त्वाचे असले तरी वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन आणि उघड्यावर कचरा जाळणे यावर अधिक संसाधने खर्च केल्यास स्थानिक प्रदूषण अधिक प्रभावीपणे कमी करता येऊ शकते.

जागतिक आरोग्य संस्थेनुसार सूक्ष्म धुळीसाठी मर्यादा 20 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर आणि अतिसूक्ष्म धुळीसाठी 10 मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर इतकी असावी (20  μg/m³ for PM10, 10 μg/m³ for PM2.5). राष्ट्रीय मानकांच्या मर्यादेत असलेले प्रदूषणही मानवी आरोग्यावर अपायकारक परिणाम करू शकते.

एका तपासणीत असे उघड झाले की दिल्लीतील जवळपास 22 हवा गुणवत्ता मापन केंद्रांनी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे उल्लंघन केले आहे. यातील अनेक केंद्रे झाडे, भिंती किंवा इतर अडथळ्यांच्या जवळ बसवली गेली असून, त्यामुळे मोजमाप अचूक न राहण्याची शक्यता आहे. याशिवाय योग्य देखभालीचा अभाव आणि नियमांचे उल्लंघन यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. हवा गुणवत्ता व हवामान अंदाज आणि संशोधन प्रणालीअंतर्गत दिल्लीतील प्रदूषण पातळीचा अंदाज वर्तवण्यासाठी तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे, जे मानवी आरोग्याचे संरक्षण करण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना राबवण्यास मदत करू शकते.

हवाप्रदूषणामुळे होणाऱ्या आजारांसाठी राष्ट्रीय हवामान बदल व मानवी आरोग्य कार्यक्रमांतर्गत 2021 मध्ये सर्वसमावेशक आरोग्य अनुकूलन आराखडा तयार करण्यात आला. या आराखड्यात हवा गुणवत्ता निर्देशांकातील बदलांनुसार टप्प्याटप्प्याने आरोग्य प्रतिसाद देण्याची व्यवस्था सुचवण्यात आली आहे, जेणेकरून श्वसन व हृदयाशी संबंधित आजारांमध्ये होणारी वाढ हाताळता येईल. यामध्ये आरोग्य केंद्रांची तयारी, औषधांचा साठा आणि नागरिकांसाठी सार्वजनिक सूचना यांचा समावेश आहे. मात्र हवाप्रदूषणावरील आकडेवारीतील निरीक्षण व अंदाजातील त्रुटींमुळे धोरणात्मक प्रतिसाद मर्यादित राहतो आहे. परिणामी अनेक शहरांमध्ये वेळेआधी इशारा देणारी यंत्रणा आणि प्रभावी जोखीम संवाद व्यवस्था उपलब्ध नाही. हीच अडचण टप्प्याटप्प्याच्या प्रतिसाद कृती आराखड्याबाबतही दिसून येते. हवा अधिक खराब होत गेल्यावर बांधकाम, वाहतूक आणि औद्योगिक कामांवर निर्बंध घालण्याची तरतूद असली तरी, त्याची प्रभावी अंमलबजावणी वेळेवर आणि विश्वासार्ह आकडेवारीवर अवलंबून असते. सर्वात कडक टप्प्यातही काहीसा दिलासा मिळाला, परंतु मूळ समस्या पूर्णपणे सुटण्याआधीच निर्बंध सैल करण्यात आले. तरीही बांधकाम थांबवणे आणि नागरिकांचा विषारी हवेशी संपर्क कमी करणारी आपत्कालीन यंत्रणा अत्यंत महत्त्वाची आहे, हे दुर्लक्षित करता येणार नाही.

एकूणच पाहता, विविध धोरणात्मक चौकटी अस्तित्वात असतानाही त्यांची अंमलबजावणी अपुरी ठरली आहे. दिल्लीतील हवाप्रदूषणाची मूळ कारणे आणि त्याचा सार्वजनिक आरोग्यावर होणारा परिणाम कमी करण्यासाठी तातडीने ठोस उपाययोजना करणे अत्यावश्यक आहे.

एका तपासणीत पुन्हा एकदा स्पष्ट झाले की दिल्लीतील जवळपास 22 हवा गुणवत्ता मापन केंद्रांनी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे उल्लंघन केले आहे.

पुढील दिशा

हवाप्रदूषणाच्या दुष्परिणामांविषयी वाढत्या जाणीवेच्या पार्श्वभूमीवर सर्वोच्च न्यायालयाने दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी परिसरातील हवेच्या गुणवत्तेला थेट आरोग्य आणीबाणी असे संबोधले आहे. प्रदूषण रोखण्यासाठी तातडीची आणि कालमर्यादित कारवाई करण्याच्या मागणीवर सुनावणी घेण्यास न्यायालयाने सहमती दर्शवली आहे. त्याचवेळी प्रदूषण नियंत्रणावर केलेल्या गुंतवणुकीचा परतावा मोठा असल्याचे आढळले आहे. अमेरिकेत प्रत्येक 1 डॉलर खर्चामागे 30 डॉलर इतका लाभ मिळाल्याचा अंदाज असून, यामध्ये आरोग्य खर्चात घट, कामगारांची उत्पादकता वाढ आणि आयुर्मान वाढ यांचा समावेश आहे. यामुळे स्वच्छ हवा ही केवळ आरोग्याचीच नव्हे तर आर्थिक प्राधान्याची बाब असल्याचे स्पष्ट होते. संकटाची तीव्रता लक्षात घेता, अल्पकालीन उपाय म्हणून राष्ट्रीय स्वच्छ हवा कार्यक्रम, आरोग्य अनुकूलन आराखडा आणि टप्प्याटप्प्याचा प्रतिसाद आराखडा यांमध्ये समन्वय साधणे आवश्यक आहे, जेणेकरून हवा गुणवत्ता आकडेवारीच्या आधारे पर्यावरण आणि आरोग्य या दोन्ही क्षेत्रांत त्वरित प्रतिसाद देता येईल. यासाठी एकत्रित माहिती फलक आणि संयुक्त नियंत्रण कक्ष उभारणे गरजेचे आहे.

मात्र हवाप्रदूषणावर खऱ्या अर्थाने मात करण्यासाठी आणि सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणी टाळण्यासाठी बहुआयामी प्रयत्न आवश्यक आहेत. प्रदूषण वाढीच्या काळात टप्प्याटप्प्याच्या निर्बंधांमुळे काही प्रमाणात दिलासा मिळू शकतो, परंतु दीर्घकालीन उपायांमध्ये वाहनांमधील उत्सर्जन कमी करण्यासाठी स्वच्छ ऊर्जेकडे संक्रमण वेगाने करणे, सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था सुधारणे आणि प्रवासासाठी शून्य उत्सर्जन पर्याय उपलब्ध करणे आवश्यक आहे. कचऱ्याचे योग्य वर्गीकरण आणि संकलन केल्यास उघड्यावर जाळण्याचे प्रमाण कमी होईल, जे प्रदूषणाचे मोठे कारण आहे. दिल्ली आणि आसपासच्या औद्योगिक भागांमध्ये कठोर उत्सर्जन मानके, सातत्यपूर्ण निरीक्षण आणि कठोर अंमलबजावणी करणे गरजेचे आहे, विशेषतः अत्यंत प्रदूषण करणाऱ्या उद्योगांसाठी.

निमिषा चड्ढा ह्या ऑब्झर्वर रिसर्च फाउंडेशनच्या सेंटर फॉर न्यू इकॉनॉमिक डिप्लोमसीमध्ये रिसर्च असिस्टंट आहेत.

• Healthcare
• India
• air index in delhi
• air pollution in delhi
• air pollution in delhi ncr
• air pollution in delhi region
• air pollution index delhi
• air pollution level delhi
• aqi delhi
• delhi air pollution
• delhi air quality
• delhi air quality index
• delhi aqi
• delhi pollution
• Healthcare
• India

The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.

PREV NEXT